Instytucja rodziców chrzestnych w Kościele łacińskim od Soboru Trydenckiego do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 r.



Abstrakt

Niniejszy artykuł pozwala czytelnikowi prześledzić proces ewolucji uregulowań prawnych dotyczących chrzestnych w epoce wyznaczonej przez dwa wydarzenia, jakimi był z jednej strony Sobór Trydencki, a z drugiej strony, wejście w życie Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 r. 

Wraz z kryzysem, który dotknął Kościół katolicki w XVI w. i Reformacją, pojawiły się błędne doktryny dotyczące instytucji rodziców chrzestnych, ale również zdarzały się poważne nadużycia w sferze praktycznej. Sobór Trydencki wyłożył poprawnąnaukę dotyczącą zasad wiary i dokonał reform w sferze dyscyplinarnej, dając impuls do odnowy życia w Kościele. Ojcowie Tridentinum odrzucili naukę Erazma z Rotterdamu, który podważał możliwość składania zobowiązań przez chrzestnych w imieniu nowoochrzczonych. Wprowadzili normy, które radykalnie ograniczyły liczbę chrzestnych do jednego chrzestnego lub chrzestnej, albo pary chrzestnych. Nałożyli na proboszczów obowiązek dopuszczania do funkcji chrzestnych jedynie wybranych wcześniej osób. I wreszcie nakazali proboszczom, aby zapisywali imiona chrzestnych w księdze ochrzczonych. Zmieniły się również przepisy dotyczące przeszkody pokrewieństwa duchowego, której zakres został znacznie zawężony.

Po Soborze Trydenckim pojawiła się konieczność wypracowania bardziej szczegółowych i lepiej dostosowanych do warunków życia przepisów odnoszących się do instytucji rodziców chrzestnych, które uzupełniałyby dyspozycje Tridentinum. Normy te znalazły się m.in. w Katechizmie Rzymskim  Piusa V, Rytuale Pawła V oraz instrukcjach wydanych w XVIII wieku przez Św. Kongregację Świętego Oficjum. Prawo liturgiczne określiło pozytywne i negatywne przymioty, jakimi powinien się odznaczać chrzestny (powinien być on bierzmowany i nie należeć do kategorii osób niegodnych, ukaranych cenzurą, publicznych przestępców, osób dotkniętych infamią prawną lub lekceważących zasady wiary, ani też nie mógł być osobą chorą psychicznie). Katechizm zabronił dopuszczania do funkcji chrzestnych: Żydów, heretyków i niewiernych. Zakaz ten zmodyfikowany został dopiero przez Instrukcję Kongregacji Świętego Oficjum z 1763 r., w której zezwolono misjonarzom na dopuszczenie heretyka do funkcji świadka chrztu, ale nie mógł on pełnić zadań chrzestnego. Kolejną innowacją było wypracowane po Soborze Trydenckim nakazu, aby objąć katechezą rodziców chrzestnych, by mogli oni dobrze wypełniać powierzone im zadania związane z wychowaniem religijnym chrześniaków.

Aktywność legislacyjna Stolicy Apostolskiej, przemiany zachodzące w rozwijającej się społeczności eklezjalnej i potrzeba dostosowania przepisów do wymogów epoki, przyczyniły się do podjęcia prac, których efektem było wejście w życie Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 r. Według kanonów tego zbioru, osoba pełniąca w imieniu Kościoła urząd chrzestnego, stawała się w stosunku do chrześniaka jakby duchowy rodzicem, do którego należał bardzo poważny obowiązek zapewnienia i zabezpieczenia katolickiego wychowania wobec duchowego dziecka. Normy kodeksowe stanowiły, że nie można było udzielić chrztu uroczystego bez udziału chrzestnego. Nakazywały również, o ile to było możliwe, udział chrzestnego w przypadku chrztu prywatnego (chrztu z wody) lub domagały się jego obecności przy późniejszym uzupełnieniu ceremonii chrztu. Kodeks powtórzył dyspozycje Tridentinum w kwestii liczby chrzestnych. Natomiast nowością było wprowadzenie drobiazgowych przepisów dotyczących wymogów stawianych chrzestnym  do ważnego i do godziwego podjęcia urzędu chrzestnego, które powinny zostać spełnione kumulatywnie. Zbiór Piobenedyktyński uprościł też przepisy dotyczące zrywającej przeszkody pokrewieństwa duchowego. Przeszkoda ta zachodziła pomiędzy ochrzczonym i szafarzem chrztu oraz pomiędzy osobą ochrzczoną i chrzestnym.


Słowa kluczowe

chrzest; katechumenat; chrzestni; pokrewieństwo duchowe

Bączkowicz F., Prawo kanoniczne. Podręcznik dla duchowieństwa. Tom II, Opole 1958;

Białobok J., Instytucja rodziców chrzestnych w Kodeksie Prawa Kanonicznego, Currenda 112: 1962, s. 253-270;

Bietenholz P., Encounters with a Radical Erasmus. Erasmus Work as a Source of Radical Thought in Early Modern Europe, Toronto – Buffalo – London 2009;

Borzyszkowski M., Erazm z Rotterdamu, w: Encyklopedia Katolicka, red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz, Tom 4, Lublin 1979, kol. 1062-1066;

Breviarium Fidei, Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, oprac. S. Głowa, I. Bieda, Poznań 1989;

Burgeois H., Sesboüé B., Tichon P., Znaki Zbawienia, Tom III, Kraków 2001;

Canones et Decreta Sacrosancti Oecumenici Concilii Tridentini sub Paulo III, Iulio III et Pio IV Pontificibus Maximis cum appendice theologiae candidatis perutili editio novissima, Romae 1874;

Capello F., Summa iuris canonici in usum scholarum concinata, Vol. II, Romae 1951;

Catechismus Romanus ex decreto Concilii Tridentini Pii V Pontificis Maximi iussu editus, Patavii 1714;

Codex Iuris Canonici Pii X Pontificis Maximi iussu digestus Benedicti Papae XV auctoritate promulgatus praefatione, fontium annotatione et indice analityco - alphabetico ab Emo Petro Card. Gasparri auctus, [Typis Polyglottis Vaticanis] 1948;

Collected Works of Erasmus colloquies , translated and annotated by C. Thompson, Totonto-Buffalo-London 1997;
Conte a Coronata P.M., Institutiones iuris canonici ad usum utriusque cleri et scholarum, De sacramentis, Tractatus canonicus, Vol. I, [Marietti] bmw 1951;

Coogan R., Erasmus, Lee and the Correction of the Vulgate: The Shaking of the Foundations, Genève 1992;

Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst łaciński, polski. Tom IV/1 (1511-1870), Lateran V, Trydent, Watykan I, Kraków 2007;

Educatio, w: J. Sondel, Słownik łacińsko - polski dla prawników i historyków, Kraków b. d. w., s. 320;

Grabowski I., Prawo Kanoniczne, Warszawa 1948;

Gręźlikowski J., Czym był dla Kościoła Sobór Trydencki (1545-1563)?: (refleksje w 440-tą rocznicę od zakończenia obrad), Prawo Kanoniczne 46: 2003, n.3-4, s. 171-226;

Gręźlikowski J., Trydencka reforma i odnowa Kościoła: refleksje w 450. rocznicę od zakończenia obrad Soboru Trydenckiego (1545 - 1563), Studia Włocławskie 16: 2014, s. 126-146;

Hemperek P., Góralski W., Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego. Historia źródeł i nauki prawa kanonicznego, Tom 1, Część 1, Lublin 1995;

Histoire des Conciles d`après les documents originaux par C. Hefele […] Traduite en français avec des notes critiques et bibliographiques H. Leclercq, Tome IX premiere partie, Concile de Trente, Paris 1930;

Histoire du Concile de Trente par M. L`Abbe Ch. Gril, Paris 1869;

Institutio, w: J. Sondel, Słownik łacińsko - polski dla prawników i historyków, Kraków b. d. w., s. 503;

Jone P.H., Commentarium in Codicem Iuris Canonici, Tomus secundus, Padeborn 1954;

Lanza L., Katechizm, w: Encyklopedia chrześcijaństwa, Kielce 2000, s. 334;

Maciukiewicz M., Rytuał Rzymski, w: Encyklopedia Katolicka, red. E. Gigilewicz, Tom 17, Lublin 2012, kol. 719;

Napieralski M., O Nowym katechizmie. Wprowadzenie w lekturę Katechizmu Kościoła Katolickiego, Pallottinum 1994;

Noldin H., Schmitt A., Summa theologiae moralis iuxta Codicem Iuris Canonici. Scholarum usui. De sacramentis. Tom 3, Barcelona 1951;

Olszewski D., Dzieje chrześcijaństwa w zarysie, Katowice 1982;

Pastuszko M., Prawo o sakramentach świętych. Normy ogólne i sakrament chrztu, Tom I, Warszawa 1983;

Patrinus, w: J. Sondel, Słownik łacińsko - polski dla prawników i historyków, Kraków b. d. w., s. 718;

Pontificia Commisio ad Codicis Canones Authentice Interpretandos, Responsa ad proposita dubia, De sectae atheisticae adscriptis (diei 30 Iulii 1934), AAS 26: 1934, s. 494;

Rituale Romanum Pauli V Pontificis Maximi iussu editum, Lutetiae Parisiorum 1623;

Rojewski A., Recepcja ksiąg liturgicznych Soboru Trydenckiego w archidiakonacie dobrzyńskim w latach 1597 – 1609, Studia Płockie VII : 1979, s. 187 - 203;

Rusiecki M., Katechizm Rzymski, w: Encyklopedia Katolicka, red. B. Migut, Tom 8, Lublin 2000, kol. 1052-1054;

Rusiecki M., Przedmiot katechezy potrydenckiej w Polsce [1566-1699], Lubin 1996;

S. Congregatio de Disciplina Sacramentorum, De patrinis baptismatis (diei 24 iulii 1925), AAS 18: 1926, s. 43-44;
S. Congregatio de Disciplina Sacramentorum. Instructio (diei 25 novembris 1925). AAS: 1926 s. 47;

S. Congregatio Sanctii Oficii, Instructio mense ianuarii 1763, w: Codicis Iuris Canonici Fontes cura P. Gasparri, vol. IV, Curia Romana, Typis Polyglottis Vaticanis 1951, s.
S. Congregatio Sanctii Oficii, Instructio Mission Aegypti, diei 9 dec. 1745, w: Codicis Iuris Canonici Fontes cura P. Gasparri, vol. IV, Curia Romana, Typis Polyglottis Vaticanis 1951, s. 76-79;

Schatz K., Sobory Powszechne. Punkty zwrotne w historii Kościoła, Kraków 2001;

Severoli H., De Concilio Tridentino commentarius, w: Concilium Tridentini Diariorum, Pars prima, H. Severoli Commentarius, A. Massarelli Diaria I-IV, Friburgi Br. 1901;
Sipos S., Enchiridion iuris canonici ad usum scholarum et privatorum, Romae 1954;

Stickler A., Historia iuris canonici latini. Institutiones academicae,Tom I, Historia fontium, Augustae Taurinorum 1950;

Subera I., Historia źródeł i nauki prawa kanonicznego, Warszawa 1970;

Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna, Sakramenty w ogóle, Chrzest. Bierzmowanie (3, 60 - 72), Tom 27, przełożył i objaśnił o. P. Bełch OP, London 1984;

Torquebiau P., Baptême en occident, w: Dictionnaire de Droit Canonique […] publié sous la direction R. Naz, Tome Deuxième, Paris 1937, kol. 110 - 174;

Veermeersch A., Creusen J., Epitome Iuris Canonici cum commentariis. Ad scholas et ad usum privatum. Liber III Codicis iuris canonici, Tomus 2, Parisiis - Bruxellis 1954;
Vermeersch A., Theologiae moralis Principa – Responsa – Consilia, Tomus III, Roma 1948;

Wąsik W., Instytucja rodziców chrzestnych od czasów starożytnych do prawa dekretałów, Kieleckie Studia Teologiczne 16: 2017, s. 265-284;

Wernz P., Ius canonicum ad Codicis normam exactum, Opera P. P. Vidal SI, Ius matrimoniale, Tom V, Romae 1928;
Wójcik W., Znaczenie uchwał Soboru Trydenckiego dla historii prawa kanonicznego, Zeszyty Naukowe KUL 8:1965, n. 2, s. 3-12;
Pobierz

Opublikowane
2018-12-29


Dział
Prawo kanoniczne

Udostępnij

Wąsik, W. (2018). Instytucja rodziców chrzestnych w Kościele łacińskim od Soboru Trydenckiego do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 r. Kieleckie Studia Teologiczne, (17), 243-261. Pobrano z https://ojs.academicon.pl/index.php/kst/article/view/1771

Wojciech Wąsik  wwasik@kielce.opoka.org.pl
Wyższe Seminarium Duchowne w Kielcach  Polska
https://orcid.org/0000-0001-9443-3429

Ks. Dr Wojciech WĄSIK – ur 13. VII 1967 r. w Gliwicach. Ukończył studia w WSD w Kielcach, z tytułem magistra teologii, a następnie studia specjalistyczne z zakresu prawa kanonicznego na KUL-u. Wiceoficjał Sądu Biskupiego w Kielcach i wykładowca prawa kanonicznego w WSD w Kielcach. Autor książki „Obowiązki rodziców związane z przyjęciem przez ich dzieci sakramentu chrztu, bierzmowania i Eucharystii” (Kielce 2015), haseł z zakresu prawa kanonicznego w „Encyklopedii chrześcijaństwa” (Kielce 2000). Publikował swoje artykuły m.in. w pracy zbiorowej „Wiara i Rozum” (Kielce 2001), w „Kieleckich Studiach Teologicznych”, „Kieleckim Przeglądzie Diecezjalnym” oraz „Obecnych”.




CitedBy Crossref
0

CitedBy Scopus
0



1. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994r., autor publikacji przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma Kieleckie Studia Teologiczne. Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

2. Za zgodą redakcji czasopisma opublikowane artykuły w Biblical Annals mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

3. Redakcja publikuje teksty on line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL.


Inne teksty tego samego autora