JĘZYKOZNAWSTWO nr 2(27)/2026
ISSN 2391-5137
https://doi.org/10.25312/j.10230
Magdalena Jaszczyk-Grzyb https://orcid.org/0000-0002-0551-3388 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
e-mail: magdalena.jaszczyk@amu.edu.pl
Recenzja książki Margaret Ohia-Nowak, Antyczarny rasizm. Język – Dyskurs – Komunikacja, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2025
Book review: Margaret Ohia-Nowak Antyczarny rasizm. Język – Dyskurs – Komunikacja [Anti-Black Racism: Language – Discourse – Communication], Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu
Marii Curie-Skłodowskiej, 2025
Niniejszy artykuł recenzyjny poświęcono książce Antyczarny rasizm. Język – Dyskurs – Komunikacja au- torstwa Margaret Ohii-Nowak. Pozycja ta została wydana w 2025 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. W recenzji syntetycznie opisano strukturę i treść publikacji, zastosowane podejście metodologiczne oraz wybrane wyniki badań. Niniejszy artykuł ma charakter krytyczno-analityczny i omawia wkład przywołanej pracy w badania nad dyskursem dotyczącym dyskryminacji wyrażanej językowo. Nacisk położono na podkreślenie wartości poznawczej przedstawionych badań nad strukturami i mechanizmami antyczarnego rasizmu w Polsce. Szczególną uwagę zwrócono na nowatorskie podejście wielopłaszczyznowe, odpowiadające złożoności analizowanego problemu badawczego. W artykule wskazano ponadto możliwe kierunki dalszego rozszerzenia i pogłębienia badań.
This review provides a concise overview of the publication’s structure and content, the methodological approach adopted, and selected research findings. The review adopts a critical-analytical approach and examines the contribution of the work to research on discourse related to linguistically expressed discrimination. Particular emphasis is placed on highlighting the cognitive value of the presented research on the structures and mechanisms of anti-Black racism in Poland. Special attention is also given to the innovative multi-dimensional approach adopted in the publication, which reflects the complexity of the research problem under analysis. The review also outlines possible directions for further extending and deepening the research.
Na wstępie warto podkreślić, że monografia Margaret Ohii-Nowak Antyczarny rasizm. Język – Dyskurs – Komunikacja stanowi rezultat nie tylko działalności naukowej autor- ki, lecz także jej zaangażowania dydaktycznego i aktywistycznego, skoncentrowanego na problematyce rasizmu, inkluzywności oraz praw człowieka. Na uwagę zasługuje bogate doświadczenie zawodowe badaczki1, ściśle powiązane z tą tematyką. Książka wpisuje się ponadto w ciąg wcześniejszych opracowań2 naukowych autorki poświęconych tej problematyce, które tworzą solidną podstawę merytoryczną prowadzonych analiz. Ca- łokształt wymienionych doświadczeń znajduje wyraźne odzwierciedlenie w koncepcji i realizacji recenzowanej monografii. Działalność naukowa, zawodowa i aktywistyczna Margaret Ohii-Nowak w istotny sposób kształtuje recenzowane opracowanie, które stanowi swoiste kontinuum różnych perspektyw poznawczych. Dzięki temu publikacja zyskuje wielowymiarową strukturę, adekwatną do złożoności analizowanego problemu badawczego. Dążenie autorki do ukazania wieloaspektowości zjawiska antyczarnego rasizmu znajduje odzwierciedlenie również w przyjętej metodologii, w której dyskurs jest jedną z kluczowych kategorii analitycznych.
Wstęp do monografii zawiera między innymi usystematyzowane ujęcie zarysu demograficznego, struktury i sytuacji społeczno-politycznej badanej społeczności, z uwzględnieniem charakterystycznych cech rasizmu w Polsce. Następnie autorka dokonuje refleksji nad własnym usytuowaniem badawczym, uzasadniając przyjętą per- spektywę wieloaspektową oraz zaangażowanie w proces poznawczy. Monografia składa się z pięciu rozdziałów, w których autorka prezentuje najpierw pespektywę semantyczną pola językowego rasizmu w polszczyźnie (rozdział I), następnie omawia pojęcia rasizm, urasowienie/urasawianie oraz antyczarność (rozdział II), przechodząc do dyskursywnych
1 Margaret Ohia-Nowak jest m.in. konsultantką DEI (Diversity, Equity, Inclusion), założycielką i prezeską Cen- trum Intersekcjonalnej Sprawiedliwości w Polsce, współzałożycielką Fundacji Black Justice Poland i Black Europe Foundation oraz członkinią Stowarzyszenia Polaków Pochodzenia Afrykańskiego (SPPA), a także Towarzystwa Edukacji Antydyskryminacyjnej (TEA).
2 Począwszy od 2020 roku, m.in.: Słowo „Murzyn” jako perlokucyjny akt mowy; Nasze czarne życia; Dlaczego rasizm dotyczy dyskryminacji osób wyłącznie nie-białych? oraz Dyskurs a rasa/rasizm.
badań rasizmu (rozdział III) oraz językowych mechanizmów urasawiania osób czarnych (rozdział IV), a kończąc na multimodalnej analizie przypadku Simona Mola (rozdział V), by w rozdziale podsumowującym skupić się na postulacie włączenia do aktualnej dys- kusji naukowej paradygmatu antyczarnego rasizmu jako paradygmatu współczesności. Monografia oprócz wymienionych tu głównych rozdziałów zawiera również Bibliografię, w tym spis opracowań, słowników, analizowanych książek i materiałów z mediów, a także wykaz skrótowców.
W części teoretycznej publikacji na szczególną uwagę zasługują obszerne i wielopłasz- czyznowe opracowania kluczowych dla pracy pojęć, takich jak: rasa, rasizm, urasawianie, czarność, białość oraz antyczarność (s. 35–105), które tworzą fundament konceptualny dla przeprowadzonych w dalszej części książki analiz empirycznych. Autorka przedstawia zarówno historyczne uwarunkowania tych terminów, jak i ich współczesne konotacje, odwołując się do interdyscyplinarnego dorobku naukowego w tym zakresie. Tak skon- struowana rama pojęciowa nie tylko porządkuje podstawowe zagadnienia, ale również stanowi solidne zaplecze teoretyczne dla prowadzonych w dalszej części pracy analiz empirycznych, umożliwiając ich osadzenie w szerszym ujęciu społecznym, kulturowym i politycznym. Margaret Ohia-Nowak konstatuje, że „prototypowym rasizmem jest ra- sizm wobec osób czarnych”, i postuluje „szersze wykorzystanie konstrukcji/wyrażenia antyczarny rasizm, bo właśnie o takim rasizmie jest ta książka” (s. 51).
Perspektywa badawcza, przyjęta w monografii, zakłada, że „wiedza nie jest apoli- tyczna, lecz zakorzeniona w strukturach władzy i ideologii, a tworzenie wiedzy jest nie tylko praktyką badawczą, ale także praktyką społeczno-polityczną” (s. 31). Zgodnie z tym teoretycznym założeniem autorka słusznie sięga w części dotyczącej metodologii do założeń Krytycznej analizy dyskursu (KAD, ang. critical discourse analysis, CDA), w tym podejścia dyskursywno-historycznego, opracowanego przez Ruth Wodak i Martina Reisigla (ang. discourse-historical approach, DHA), społeczno-poznawczego podejścia do dyskursu Teuna van Dijka (ang. sociocognitive approach) i podejścia aktorów spo- łecznych (ang. social actors approach) rozwiniętego przez Theo van Leeuwena3. Badacze KAD koncentrują się na różnych jednostkach analizy w ramach social aggregation – to określenie stworzone przez Wodak i Meyera (2009: 21) definiowane jest jako analiza zagadnień związanych z relacją pośredniczącą między językiem a strukturą społeczną (por. rys. 1). W każdym z wielu dostępnych podejść4 w ramach KAD akcentuje się relacje
3 Kompleksowe i syntetyczne ujęcie głównych kierunków Krytycznej analizy dyskursu (Critical Discourse Analysis, CDA), uwzględniające zarówno ich inspiracje i założenia teoretyczne, jak i kluczowych przedstawicieli oraz sposoby analizy, zostało zaprezentowane przez Ruth Wodak i Michaela Meyera (2009: 20). Autorzy, posłu- gując się przejrzystymi i trafnymi wizualizacjami, ukazują zróżnicowanie podejść w obrębie KAD, podkreślając jednocześnie wspólne dla nich założenia metodologiczne oraz odmienne akcenty interpretacyjne wynikające z wielu tradycji badawczych.
4 Oprócz wymienionych w niniejszym opracowaniu podejściami w ramach KAD są także – według Wodak i Meyera (2009: 20) – Dispositive Analysis (Siegfried Jäger i Florentine Maier), Corpus-Linguistics Approach (Ger- linde Mautner) oraz Dialectical-Relational Approach (Norman Fairclough). W przypadku podejścia korpusowo-lin- gwistycznego (ang. Corpus-Linguistics Approach, reprezentowanego przez Gerlinde Mautner) wykrystalizowała się w ostatnich latach nowa metoda, Corpus-Assisted Discourse Studies, która łączy założenia lingwistyki korpusowej oraz analizy dyskursu (więcej o CADS w ostatniej części niniejszego artykułu recenzyjnego).
pomiędzy językiem a społeczeństwem – podejścia te różnią się w tym zakresie między innymi stopniem intensywności tych relacji. Za zasadny należy uznać dokonany przez autorkę wybór trzech nurtów KAD, przede wszystkim ze względu na ich wyraźne ukie- runkowanie na analizę relacji między językiem a społeczeństwem w kontekście badanego dyskursu. Najbardziej pogłębioną i szczegółową analizę lingwistyczną, dotyczącą stopnia intensywności integrowania kategorii językoznawczych w ramach poszczególnych podejść analitycznych, przedstawiają Reisigl i Wodak (w podejściu dyskursywno-historycznym) oraz van Dijk (w podejściu socjokognitywnym), którzy operują szerokim wachlarzem cech makro- i mikrolingwistycznych oraz pragmatycznych i argumentacyjnych, a także van Leeuwen (w podejściu reprezentacji społecznych), koncentrujący się w analizie między innymi na zaimkach, przydawkach, trybie czasowników czy czasach (Wodak, Meyer, 2009: 21–22). Cechy te zostały w pracy zoperacjonalizowane i skutecznie zintegrowa- ne w analizie konkretnych tekstów (również multimodalnych), dzięki czemu wybrane podejścia okazały się szczególnie przydatne w badaniach nad dyskursem, który stanowi przedmiot rozważań recenzowanego opracowania.
Rys. 1. Stopień integracji kategorii lingwistycznych w analizach trzech wybranych przez autorkę podejść oraz ich odniesień do relacji język–społeczeństwo
Źródło: opracowanie własne na podstawie pracy Wodak i Meyera (2015: 20).
Przedmiotowy dyskurs pozostaje zatem w ścisłej relacji z rzeczywistością społeczną; co więcej, nie tylko ją odzwierciedla, ale także aktywnie ją współtworzy5. Skoro dyskurs
5 Punktem wyjścia dla tego założenia jest poststrukturalistyczna koncepcja dyskursu, rozwinięta przez Michela Foucaulta.
także konstruuje rzeczywistość społeczną, to każda zmiana w obrębie dominujących praktyk dyskursywnych może prowadzić do przeformułowania porządku społecznego. W recenzowanej publikacji naukowej autorka wielokrotnie postuluje zmianę znaczenia i użycia określonych terminów bądź całkowitą rezygnację z posługiwania się nimi w dys- kursie publicznym i prywatnym, opierając swoje stanowisko na solidnie ugruntowanych ramach argumentacyjnych. W części empirycznej Ohia-Nowak przedstawia analizę se- mantyczną i pragmatyczną słowa Murzyn, a także innych rasonimów mniej lub bardziej znanych i wykorzystywanych w dyskursie publicznym, na przykład Mulat, przyczyniając się do istotnego wkładu w rozwój refleksji nad językowym wymiarem pojęcia rasy oraz ujawniając ukryte mechanizmy utrwalania się stereotypów i uprzedzeń w komunikacji społecznej.
Badaczka w wyniku analizy polskiego dyskursu publicznego i prywatnego wykazała między innymi, że „Czarność to OBCOŚĆ” (s. 255), o czym decydują następujące wy- znaczniki (więcej s. 255–257):
wielowymiarowe uprzedmiotowienie, w tym obecność takich praktyk dyskursyw- nych jak reizacja („osoba czarna jako rzecz, najczęściej śmieć”), animalizacja („oso- ba czarna jako zwierzę, najczęściej małpa”), insektyzacja („osoba czarna jako insekt albo szkodnik”), mortemizacja („osoba czarna jako ta, która powinna nie żyć/[…] niosąca śmierć”);
brak jednostkowości czy podmiotowości, w tym paternalizacja i proteksjonalność („osoba czarna jako niezdolna do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem”), dzikość/nieucywilizowanie, niezbędność zewnętrznej cywilizacji i pomocy Białych, monokształtność („osoba czarna nieróżniąca się od pozostałych osób czarnych”);
relacja z Białymi swoimi, w tym egzotyzacja („jej wygląd jest traktowany jako cieka- wostka i składa się z kilku schematycznych elementów”) oraz seksualizacja („osoba czarna jest rozwiązła seksualnie, ma niepohamowane żądze, gwałci lub pożąda gwałtu”). Interdyscyplinarny charakter monografii sprawia, że adresowana jest ona do szero- kiego grona odbiorczyń i odbiorców, w tym przedstawicielek i przedstawicieli takich dyscyplin jak językoznawstwo, nauki o komunikacji i mediach, psychologia, socjologia, a także do osób zawodowo związanych z dziennikarstwem. Jednocześnie publikacja ta pozostaje wartościową lekturą dla czytelniczek i czytelników spoza środowiska akade- mickiego, zainteresowanych problematyką rasizmu i jego społecznych mechanizmów. Dzięki krytycznemu ujęciu tematu książka skłania do autorefleksji i – jak zauważa prof. dr hab. Jacek Warchala w recenzji zamieszczonej na okładce – do swoistej „wiwisekcji”
własnych postaw, przekonań i doświadczeń w kontekście omawianych zagadnień.
Analiza dyskursu, której wyniki przedstawiono w monografii, ma również charakter intersekcjonalny6. Samo pojęcie będące – według Ohii-Nowak – „zarówno teorią, jak i kategorią analityczno-metodologiczną” może szczególnie zainteresować badaczki i ba- daczy złożonych zjawisk społecznych. Podejście to uwzględnia nakładanie się różnych osi nierówności społecznych, takich jak płeć, wiek czy pochodzenie etniczne. Włączenie tej
6 Szczegółowe omówienie zagadnienia intersekcjonalności znajduje się na stronach 62–64 pracy, gdzie autorka rozwija teoretyczne podstawy oraz praktyczne implikacje tego podejścia dla analizy antyczarnego rasizmu.
kategorii analitycznej do badań naukowych niesie ze sobą istotne korzyści – umożliwia bardziej kompleksowe i realistyczne zrozumienie doświadczeń jednostek oraz ukazuje, jak różne formy opresji czy uprzywilejowania wzajemnie się przenikają i wpływają na doświadczenia jednostek lub grup społecznych. Dzięki temu badania stają się bardziej inkluzywne, szczególnie w kontekście polityk społecznych czy w wymiarze praktycznym, na przykład w projektowaniu interwencji. Niemniej podejście intersekcjonalne może się wiązać z pewnymi trudnościami metodologicznymi, chociażby problemami z brakiem odpowiednich danych (dane mogą nie być gromadzone w sposób umożliwiający analizę intersekcjonalną) czy ryzykiem nadmiernego skomplikowania analizy, co z kolei niekiedy utrudnia formułowanie jednoznacznych wniosków. Analiza intersekcjonalna wymaga od badacza większej świadomości kontekstu społecznego oraz krytycznego podejścia do własnych założeń teoretycznych i rzetelnej operacjonalizacji pojęć.
Wyniki jakościowej i multimodalnej analizy, przeprowadzonej w ramach pracy nad monografią, dotyczące między innymi struktur i mechanizmów urasawiania wykorzysty- wanych w dyskursie antyczarnego rasizmu, stanowią wartościową podstawę do dalszych rozszerzonych i/lub pogłębionych badań. W szczególności otwierają one perspektywy dla włączenia metod jakościowo-ilościowych, takich jak analiza dyskursu wspomagana korpusowo (ang. corpus-assisted discourse studies; por. Gillings, Mautner, Baker, 20237), które pozwalają na identyfikację wzorców i mechanizmów obecnych w dyskursie, także ukrytych, przy jednoczesnym wykorzystaniu dużych zbiorów tekstów (korpusów) i narzę- dzi komputerowych do ich analizy. Należy zaznaczyć, że metoda ta nie wyklucza ujęcia jakościowego, lecz integruje ilościowe techniki (takie jak analiza frekwencji, kolokacji czy konkordancji) z jakościową interpretacją kontekstową. Jej celem jest wskazanie jawnych i niejawnych praktyk dyskursywnych obecnych w komunikacji językowej przy jednocze- snym zapewnieniu większej przejrzystości, reprezentatywności i systematyczności analizy. Do kluczowych zalet wynikających z zastosowania metod korpusowych w ramach
Krytycznej analizy dyskursu zalicza się przede wszystkim:
znaczne zwiększenie liczby analizowanych danych, co pozwala odrzucić jeden z for- mułowanych zarzutów wobec KAD, dotyczący ograniczonej reprezentatywności da- nych (por. Stubbs, 1997);
ograniczenie arbitralności w doborze materiału badawczego/selektywności badacza w stosunku do wyboru analizowanego materiału badawczego poprzez zastosowanie jednoznacznych i transparentnych kryteriów konstrukcji korpusu, co znacząco podno- si walory metodologiczne badania, w szczególności w ramach jego weryfikowalności oraz powtarzalności bądź replikacji prowadzonych badań (por. Kamasa, 2014: 110).
Podsumowując, należy zauważyć, że zastosowanie tej metody może istotnie pogłębić wiedzę na temat mechanizmów funkcjonowania antyczarnego rasizmu w badanej prze- strzeni społecznej i medialnej w Polsce.
Możliwą do włączenia metodą – również w celu przedstawienia pogłębionego obrazu badanego zjawiska osadzonego w kontekście społecznym – jest analiza wydźwięku/
7 O metodologicznej synergii krytycznej analizy dyskursu i lingwistyki korpusowej por. także Baker i in., 2008.
sentymentu8 (ang. sentiment analysis). Wykorzystuje się ją w badaniach nad dyskrymina- cją wyrażaną językowo, chociaż w polskim kontekście nadal pozostaje stosunkowo mało rozpowszechniona, przynajmniej w badaniach językoznawczych. Jej zaletą jest możliwość przetwarzania dużych zbiorów danych tekstowych i identyfikowania dominujących emo- cji, co pozwala uchwycić nastroje społeczne wobec konkretnych odniesień, na przykład grup społecznych. Badania dotyczące języka polskiego (np. Baider i in., 2026), choć nieliczne, pokazują potencjał tej metody – od analizy komentarzy w mediach społeczno- ściowych po badania korpusowe nad językiem wrogości wobec uchodźców czy migrantów. W połączeniu z podejściem intersekcjonalnym analiza sentymentu może stanowić cenne narzędzie do opisu złożonych form dyskryminacji i wykluczenia w przestrzeni cyfrowej. Przykładem badania spoza polskiego kontekstu społecznego, ale obrazującego tę metodę w użyciu, jest badanie Scotlanda, Thomasa i Jinga (2024), w ramach którego przeanali- zowano 7137 komentarzy na Facebooku pod filmem przedstawiającym śmierć George’a Floyda, zamieszczonym 25 maja 2020 roku. Zastosowano trójstopniową metodę analizy sentymentu oraz modelowanie tematyczne, co pozwoliło na uchwycenie złożoności reakcji społecznych na to wydarzenie. Wyniki badania pokazały między innymi przeważające negatywne emocje wobec ruchu Black Lives Matter.
Baider F., Szczepaniak-Kozak A., Strani K., Jaszczyk-Grzyb M. (2026), Automatic hate speech detection: a case study on online comments with a focus on self-victimisation and sentiment, “Applied Linguistics Review”, vol. 17(2), https://doi.org/10.1515/applirev-2024-0129
Baker P., Gabrielatos C., Khosravinik M., Krzyzanowski M., McEnery T., Wodak R. (2008), A useful methodological synergy? Combining critical discourse analysis and corpus linguistics. “Discourse & Society”, vol. 19(3), s. 273–306.
Gillings M., Mautner G., Baker P. (2023), Corpus-Assisted Discourse Studies, Cambridge: Cambridge University Press.
Kamasa V. (2014), Techniki językoznawstwa korpusowego wykorzystywane w krytycznej analizie dyskursu, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, nr 10(2), s. 100–117.
Ohia-Nowak M. (2025), Antyczarny rasizm. Język – Dyskurs – Komunikacja, Lublin: Wy- dawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Scotland J., Thomas A., Jing M. (2024), Public emotion and response immediately following the death of George Floyd: A sentiment analysis of social media comments, “Telematics and Informatics Reports”, vol. 14, https://doi.org/10.1016/j.teler.2024.100143
Stubbs M. (1997), Whorf ’s children: Critical comments on critical discourse analysis (CDA), [w:] A. Ryan, A. Wray (red.), Evolving models of language (s. 110–116), Clevedon: BAAL in association with Multilingual Matters.
Wodak R., Meyer M. (2015), Methods of Critical Discourse Studies, London: SAGE.
8 Anglicyzm sentyment – pomimo potrzeby jego semantycznej dyzambiguacji w języku polskim – używany zamiast terminu wydźwięk jest powszechny w dyskursie naukowym w języku polskim dotyczącym tej metody w różnych dyscyplinach (m.in. socjologii i informatyce).