https://doi.org/10.25312/j.9445
Krystyna Ratajczyk https://orcid.org/0000-0001-8519-709X Uniwersytet Łódzki
e-mail: krystyna.ratajczyk@uni.lodz.pl
Kontekstowe realizacje metafory żywiołu
w języku polskim i rosyjskim na przykładzie słowa tsunami/цунами
Artykuł poświęcony jest analizie kontekstowych realizacji słowa tsunami w języku polskim i rosyjskim. Lek- sem rozpatrywany jest w znaczeniu metaforycznym. Celem artykułu jest wyodrębnienie modeli strukturalnych z metaforą tsunami oraz analiza kontekstowych znaczeń leksemu w aspekcie porównawczym polsko-rosyjskim. Badanie pokazuje podobny strukturalno-semantyczny obraz metafory tsunami w obydwu językach.
Słowa kluczowe: żywioł, tsunami, metafora, język polski, język rosyjski
The article is devoted to the analysis of the contextual realizations of the word tsunami in Polish and Russian languages. The lexeme is considered in its metaphorical meaning. The aim of the article is to identify structural models with the tsunami metaphor and to analyze the contextual senses of the lexeme in a comparative Polish-Russian aspect. The study revealed a similar structural-semantic image of the tsunami metaphor in both languages.
Keywords: element, tsunami, metaphor, Polish language, Russian language
We współczesnym dyskursie (głównie medialnym) wybrzmiewają w różnych kolokacjach słowa prymarnie związane z geografią czy zjawiskami pogodowymi. Są to najczęściej leksemy Himalaje i tsunami1 oznaczające silną wartość w utrwalonej metaforyce: hi- malaje absurdu, himalaje głupoty2, tsunami zakażeń, tsunami turystów i inne. Obecność podobnych połączeń w polskich tekstach medialnych skłoniła mnie do zgłębienia tematu. Obiektem badawczym uczyniłam słowo tsunami, które, użyte metaforycznie w pewnych wyrażeniach, przyciągnęło moją uwagę. Leksem ten posiada też swoją metaforykę w ję- zyku rosyjskim (w przeciwieństwie do Гималаи), co pozwala skonfrontować kontekstowe realizacje jednostki w obu językach.
Podstawą metodologiczną moich rozważań jest koncepcja metafory jako przeniesienia nazwy jednej rzeczy na inną na zasadzie analogii. Celem artykułu jest analiza strukturalna połączeń wyrazowych ze słowem tsunami/цунами oraz analiza semantyczna konteksto- wych realizacji wyrazu w języku polskim i rosyjskim.
Praca wpisuje się we współczesne badania nad językowym obrazem i metaforyką żywiołów. Może ona też wzbogacić badania konfrontatywne polsko-rosyjskie w zakresie kontekstowych realizacji określonych jednostek leksykalnych.
Materiał badawczy z języka polskiego w łącznej liczbie 57 kontekstowych realizacji dostarczyły: NKJP (przykłady nieoznaczone), Wydarzenia Telewizji Polsat (2 przykłady – skrót W1 i W2) i wiadomości internetowe (3 przykłady – skróty Int. 1, Int. 2 i Int. 3). Materiał rosyjski w liczbie 55 połączeń pochodzi z НКРЯ3. Dla potrzeb artykułu, z uwagi na wymogi redakcyjne, wykorzystano najbardziej reprezentacyjne przykłady.
Tsunami, zgodnie z definicją słownikową, to:
[…] długie i po zbliżeniu się do lądu bardzo wysokie fale, powstające na morzach i oceanach w wyniku podwodnego trzęsienia ziemi lub wybuchu podwodnego wulka- nu, występujące najczęściej u brzegów Japonii i Chile (Dubisz, 2006: 152).
Jak dowiadujemy się z Lingwistykonu profesora Henryka Dudy, badane słowo pochodzi z języka japońskiego, gdzie tsu to ‘zatoka, port’, a nami ‘fala’. W zapożyczeniu wyrazu
1 W języku polskim swoją indywidualną symbolikę ma też słowo Kilimandżaro jako „metafora wyzwań i trud- ności, jakie podejmujemy w swoim życiu, by osiągać swoje cele, by ‘zdobywać swoje szczyty’, by realizować to, co dla nas ważne” (Gumowska, 2020).
2 Warto odnotować, że w języku rosyjskim nie zauważa się tak utrwalonej metaforyki słowa Гималаи, jak w języku polskim. Co więcej, wyraz ten, odnaleziony na stronie internetowej w analogicznej do polskiej kolokacji, napisany jest od wielkiej litery: Эксперты разберут Гималаи абсурда. Z tekstu: Мне очень хотелось бы, чтобы его [Михаила Ходорковского – przyp. K.R.] интеллект шел на благо всем нам, а не на борьбу с Гималаями абсурда, которые против него выстраивают […] (Кириленко/Kirilenko, 2009). Słowo Гималаи w języku ro- syjskim używane jest głównie w swoim prymarnym znaczeniu – nazwy łańcucha górskiego.
3 Adresy stron internetowych i daty dostępu do źródeł, jak również rozwiązania skrótów źródeł podano na końcu, w Źródłach materiału badawczego.
do języka polskiego pośredniczył język angielski (Duda, 2011)4. W języku polskim słowo
tsunami pojawiło się w XX wieku. Jest to wyraz nieodmienny rodzaju nijakiego.
W języku rosyjskim słowo цунами po raz pierwszy pojawiło się w książce dla dzieci Davída Armanda Groźne siły (Дави́д Арманд Грозные силы) z 1940 roku z zapisem тсунами, co świadczy o pośrednictwie języka angielskiego w zapożyczeniu słowa (po- dobnie jak w języku polskim). Aktualny zapis цунами odnotowano w dzienniku „Natura” («Природа») z 1948 roku. Obecnie słowo jest całkowicie zaadaptowane w języku rosyj- skim, pozostaje tylko pytanie o jego rodzaj. Według zasad gramatyki rosyjskiej цунами jako rzeczownik nieodmienny, nieżywotny jest rodzaju nijakiego, natomiast dopuszczalne jest też jego użycie w rodzaju żeńskim, zgodnie z rodzajowym pojęciem fala (волна)5 (О слове «цунами»/O slove «cunami», 2017, tłum. K.R.).
Leksykony języka polskiego oraz rosyjskiego nie odnotowują przenośnej semantyki słowa tsunami/цунами. Jedynie w internetowym rosyjskim Wikisłowniku (Викисловарь) widnieje jako drugie, metaforyczne znaczenie leksemu: ‘что-либо сильное, энергичное, мощное, яркое; о хаосе’ (Викисловарь/Vikislovar, 2013).
Ważną rolę w niniejszym artykule odegra pojęcie metafory, gdyż słowo tsunami/цунами
będzie tu rozpatrywane w swoim przenośnym znaczeniu – olbrzymiej siły i mocy.
Punktem wyjścia naszych rozważań uczynimy Arystotelesowską definicję metafory, według której
Metafora jest to przeniesienie nazwy jednej rzeczy na inną: z rodzaju na gatunek, z ga- tunku na rodzaj, z jednego gatunku na inny, lub też przeniesienie nazwy z jakiejś rze- czy na inną na zasadzie analogii (Popek, 2019: 49).
Istotne dla poniższego badania będzie też ujęcie metafory proponowane przez Marka Johnsona i George’a Lakoffa jako „rozumienie i doświadczanie pewnego rodzaju rzeczy w terminach innej rzeczy” (Johnson, Lakoff, 1988: 27). Ważny w jej dekodowaniu jest fakt wykluczenia odczytania dosłownego, bowiem metafora:
[…] polega na „przeniesieniu sensu” ze słowa lub grupy słów na inne wyrażenie lub zespół wyrażeń. Przeniesienie takie opiera się na analogii znaczenia przypisywanego obydwu słowom, wyrażeniom (przede wszystkim konotacji, a więc na analogii pewnej cechy, jakości) (Gołębiewska, 2017: 27).
4 Kontrowersje budzi wymowa i ortografia słowa tsunami, sugerująca zapożyczenie graficzne z języka angiel- skiego (tak samo zapisuje się w języku francuskim). Autor Lingwistykonu proponuje adaptację ortograficzną wyra- zu z zapisem cunami, za czym przemawia taki zapis w niektórych językach słowiańskich (np. białoruskim, czeskim, bośniackim, słoweńskim) oraz znaczne rozpowszechnienie wyrazu (Duda, 2011).
5 O możliwości dwojakiego rodzajowego użycia leksemu цунами świadczą przykłady ilustracyjne ze słow- nika Kuzniecowa: Мощная цунами обрушилась на берег. Цунами разрушило дамбу. Предупредить о надвигающейся цунами (Кузнецов/Kuznetsov, 2000: 1465).
Metafory poprzez zmianę znaczenia tworzących je słów „zmuszają odbiorcę do po- szukiwania nowej interpretacji”, „pobudzają wyobraźnię słuchacza i czytelnika” (Zdun- kiewicz-Jedynak, 2013: 43).
Przytoczone wyżej sensy pojęcia metafora są kluczowe dla poniższego badania. Istotna w jego kontekście jest też sfera użycia metafor, nie tylko w funkcji zdobniczej w lite- raturze pięknej, ale także „[…] w codziennych rozmowach, tekstach publicystycznych czy naukowych, zwłaszcza popularnonaukowych, retorycznych (np. przemówieniach politycznych i okolicznościowych)” (Zdunkiewicz-Jedynak, 2013: 43).
Zdają się to potwierdzać Lakoff i Johnson, według których „nieprawdziwe jest stwierdze- nie, że metafora jest tylko środkiem wyobraźni poetyckiej. Jest ona powszechna w komuni- kacji codziennej i stanowi podstawę wielu potocznych komunikatów” (Burzyński, 2012: 26).
O wszechstronnym użyciu metafory świadczy materiał badawczy artykułu, pochodzący z różnych źródeł (literatura piękna, publicystyka, programy informacyjne w mediach), zgromadzonych w narodowych korpusach języka polskiego i rosyjskiego.
tsunami
W materiale badawczym obydwu języków możemy wyróżnić następujące modele struk- turalne:
Przymiotnik lub zaimek + tsunami/цунами, np.: nieubłagane, jakieś, emocjonalne, ekonomiczne, nowe, kadrowe, „moherowe”, bankowe, kryzysowe, kredytowe, informacyjne, gospodarcze, bożonarodzeniowe, cyfrowo-internetowe, onkologiczne (W2) tsunami i inne (24 przykłady) / очередное, горячее, этакое, человеческое, всепоглощающее, семейное, беспощадное, чудовищное, криминальное, некое, какое, солнечное, политическое цунами i inne (20 przykładów).
Tsunami/цунами + rzeczownik (zaimek) w dopełniaczu, np.: tsunami turystów, jej tsunami, tsunami poruszeń dziesiątków muskułów mimicznych, tsunami zakażeń (W1), tsunami krytyków, tsunami konsumpcji, tsunami niewypłacalności, tsunami niesprawiedli- wości i krzywdy (8 przykładów) / цунами возмущения и истерики, цунами корейского супца, цунами разводов, цунами паники и неразберихи, цунами тотальной демагогии, цунами их любви, цунами несправедливости, цунами финансовых неурядиц i inne (16 przykładów).
Czasownik + tsunami/цунами: zmiotło ich tsunami, przewala się „moherowe” tsunami, nadciąga tsunami, nadchodzi tsunami, przyszło tsunami, dopadnie nas tsunami, dotrze do nas tsunami, przeszło onkologiczne tsunami (W2) (8 przykładów) / цунами прокатилось; катилось, все поглощало, и все перемывало железное цунами; цунами покатилось; прокатывалось цунами (4 przykłady).
Rzeczownik + tsunami/цунами: siła tsunami, uderzenie tsunami, fala tsunami (fala tsunami występuje 5 razy, siła tsunami – 2 razy) / верхушка цунами, волна цунами (волна цунами występuje 2 razy).
Z powyższej analizy wynika, że najpopularniejsze strukturalne modele połączeń ze słowem tsunami w obu językach to połączenia z przymiotnikiem i rzeczownikiem w dopełniaczu (np. nieubłagane tsunami, цунами разводов). Można zauważyć większą częstotliwość występowania drugiego typu w przykładach rosyjskich. Warto również podkreślić powtarzające się w materiale badawczym „żywiołowe” kolokacje: fala tsunami, siła tsunami, волна цунами, jako te najczęściej używane w swoim prymarnym znaczeniu i na zasadzie analogii przeniesione na określenie zjawisk występujących z dużą siłą.
Osobną grupą w danej części analizy będą metaforyczne leksemy oraz kolokacje pola semantycznego tsunami, występujące w wynotowanych zdaniach, lecz nie w połączeniach z tsunami, np.: byli wypłukiwani falami, odpływ, wielka fala, wulkan podmorski, ruszyliśmy na nich jak fala, mała fala, drugi potop, fale gniewu, zalewa nas, napłynie, zaleje, utopi, zalewają, uderzają w nas i inne (19 przykładów, w tym 9 kolokacji ze słowem fala) / ураган, волна, вал, все смывало, гребень волны, окатило волной, смыть, сметает, разрушат, опрокидывающий, пересекли океан, волна накрывает нас, поднялась, залила, накрыла остров, стихия, тайфун i inne (32 przykłady, w tym 9 kolokacji ze słowem волна).
Zgromadzone w tej grupie przykłady wskazują na przewagę liczebną jednostek leksy- kalnych związanych z wyrazem tsunami w materiale badawczym języka rosyjskiego. Nie dziwi też fakt wysokiej frekwencji kolokacji z leksemem fala/волна jako częścią struktury i semantyki słowa tsunami/цунами, oznaczającego falę oceaniczną.
metafory tsunami w kontekście. W zgromadzonym materiale udało się wyodrębnić na-
stępujące grupy semantyczne:
Porównanie do działania tsunami, np. Gdy zaczynał pracę, uczył się od starych, doświadczonych milicjantów. Raptem w ciągu dwóch, trzech lat wszyscy ci ludzie zniknęli, jakby zmiotło ich tsunami. Byli wypłukiwani falami; Dopiero później, gdy wspominałem ten moment, pojąłem, jak wymowne było milczenie Mette. Skrywało walkę potężnych namiętności, które jak nieubłagane tsunami atakowały jej fundament moralny i – ode- pchnięte – powracały ze zdwojoną siłą; Może to tylko moda, która jak wiele innych przyszła z Ameryki? Tylko dlaczego w Ameryce New Age także wzbiera jak fala tsunami?; Tam nie było cienia wahania, kompromisu, układu z całym brudem, który wtedy zalewał nas jak tsunami; Dla nas fundusze europejskie są niczym fala tsunami. Nie do poznania zmienią rynek, na którym działamy […]; Kochacie się jak szaleni, orgazm nadchodzi niczym tsu- nami, zmiatając sprzed twoich oczu rzeczywistość i inne (12 przykładów) / В материале отмечается, что давление, которое оказывается независимой политикой Турции, напоминает цунами, Китая – изменение климата, а России – ураган; Не так уж трудно представить восстания, войны и революции, которые прокатятся по миру.
Они разрушат всю нашу цивилизацию. Сметут ее, как чудовищное цунами; Ведь порой казалось, что уже не осталось стоиков, что вал реформ, как беспощадное цунами, сметает все, оставляя после себя пустыню; Подобно цунами, пересекли они океан и докатились до наших мест; Паника началась в животе, поднялась, как цунами, залила сердце, горло, голову; Когда 20 лет назад, к 100-летию со дня рождения Булгакова, я писал о рецензии Б. Соколова на книгу М.О. Чудаковой, то имел, и думаю, не только я, весьма малое представление об этом деятеле, из-под пера которого спустя несколько лет цунами ринулись на читателя книги о «загадках» истории; Конечно, такое путешествие, такая миграция столь крупной планеты типа Юпитера не пройдет даром для тех каменистых планет, которые вращаются ближе к звезде. Она просто снесет их этаким цунами; Словно подхваченная волной цунами, она в два шага вылетела в прихожую i inne (19 przykładów).
W zaprezentowanych przykładach widzimy obrazowe porównanie dynamicznych czy też dramatycznych sytuacji do działania tsunami. W języku polskim porównanie to reali- zuje się za pomocą spójników jak, jakby, niczym w zwrotach porównawczych i zdaniach podrzędnych. W materiale rosyjskim oprócz tradycyjnych zwrotów porównawczych ze spójnikiem как w funkcji porównawczej występują słowa подобно, словно i напоминает oraz rzeczownik w narzędniku (цунами ринулись, снесет их этаким цунами).
Tsunami jako duża ilość, ogrom czegoś, np. […] drgnięcia warg, trzepoty powiek, jaktykacje palców, miniobroty gałek ocznych, tsunami poruszeń dziesiątków muskułów mimicznych; Tsunami zakażeń (W1); Po dwóch występach kadry Janasa w niemieckim mundialu tsunami krytyków jest większe niż te fale, którymi usiłowano odebrać nadzie- ję polskiej reprezentacji w 1982 roku; Osobiście nie chcę doczekać widoku, jak przez polską scenę polityczną przewala się „moherowe” tsunami z radio-maryjną pieśnią na ustach; Dziś ta rzeka zmienia się w prawdziwe tsunami – to już miliony ludzi, którzy opuszczają swój kraj; Po pandemii przez Polskę przeszło onkologiczne tsunami (W2); Ekologia została zmieciona przez tsunami konsumpcji; Trudno mi poradzić sobie z tsu- nami niesprawiedliwości i krzywdy, jakie uderza w moją rodzinę i we mnie – wyznaje; W czerwcu film rusza na tournée po polskich galeriach. Jest częścią fali artystycznego recyklingu wzbierającej we współczesnej sztuce. Fali osiągającej rozmiary kulturalnego tsunami. Bo współczesną kulturę rozsadzają miliony obrazów, zastępy rzeźb, niezmie- rzone oceany tekstów, zdjęć i filmów i inne (15 przykładów) / Да… Не волна, даже не девятый вал – цунами разводов прокатилось пару лет назад по всей стране; Это человеческое цунами со временем превратилось в более спокойные волны: число иммигрантов, просящих убежища сократилось в несколько раз; Февральские, к примеру, гастроли: Алла Пугачева, Александр Малинин, Вячеслав Малежик, Эльдар Александрович Рязанов. Бывало и погуще. Бывало и настоящее цунами гастролей; Оперативники и следователи Приволжского РУБОПа стали той силой, которая стала на пути криминального «цунами» середины 90-х годов; Подперла кулаком щеку и смотрела на него в упор своими смеющимися блестящими глазами, не остывшими от горячего цунами корейского супца; Вот он – захватывающий миг счастья! Цунами неподдельной страсти! i inne (19 przykładów).
W powyższym materiale metafora tsunami/цунами w znaczeniu ogromnej ilości czegoś eksplicytnie wyraża się w połączeniu z przydawką dopełniaczową (tsunami krytyków). Implicytny sposób jej wyrażenia zawiera się w przydawkach przymiotnych określają- cych wyraz tsunami/цунами (криминальное цунами), które niekiedy precyzowane są w kontekście (prawdziwe tsunami – miliony ludzi; kulturalne tsunami – miliony obrazów, zastępy rzeźb, niezmierzone oceany tekstów, zdjęć i filmów).
Tsunami jako metafora gwałtownego, szokującego, silnego, potężnego, dynamicz- nego zjawiska, np. A w „Rzeczpospolitej” nowe tsunami… Tym razem to lista Wildsteina. Ćwierć miliona ofiar; Są nieoficjalne wyniki wyborów we Francji. „Tsunami” (Int. 1); Niebo zwaliło się na głowę 15 września 2008 r., kiedy Lehman Brothers – jeden z pięciu największych banków inwestycyjnych na Wall Street, duma światowych finansów – nagle ogłosił, że jest bankrutem. Jeszcze tydzień wcześniej niemal nic nie wskazywało na to, że nadciąga tsunami; Do bożonarodzeniowego tsunami handel szykował się od tygodni; Nadchodzi nowa fala cyfrowo-internetowego tsunami i inne (15 przykładów) / Кроме того, по словам Юрия Луценко, в списке есть экс-офицер российских спецслужб, а также некие лица, «убийство которых спровоцировало бы политическое цунами на Украине»; Депутатов от правящей Республиканской партии он предупредил: мирный протест может превратиться в «политическое цунами», если у наро- да попытаются «украсть» победу; Первое «цунами» после острого дефицита ликвидности было зафиксировано в 1996 году (3 przykłady).
Tsunami jako metafora emocji, przeżyć, doznań i lęków ludzkich: Kim był? Co to za chłopak? Jej majtek? Jej przygodny znajomy, kelner! Jej szczęście, jej słodkość, jej spazm, jej następny spazm, jej fala, wielka fala, jej tsunami, jej wulkan podmorski. Przy- godny, jej, albatros, jej… Skąd w jej życiu kelner?; W przybranej rodzinie najbliżej mu do przybranego brata, Edvarda. Bardzo najbliżej. Przeżywa pierwsze emocjonalne tsunami. I pierwsze rozstanie, pryncypał wysyła go do szkoły z internatem, na prowincję; Nie ma co się boczyć na matkę, gderała Jadzia do czerwonej od płaczu Dominiki. Matka, nawet jak ją poniesie, chce dla ciebie jak najlepiej. Poniesiona matka wracała na fali tsunami i brała Dominikę na litość, by nie wyrywała się z matczynego uścisku; W grudniu, gdy jak co roku szykowaliśmy się na rodzinne święta, przyszło tsunami… Weronika zaginęła. Wszyscy rzuciliśmy się, by ratować jej życie, przyjaciele, rodzina, służby mundurowe, znajomi, a nawet ludzie zupełnie obcy, wszyscy pomagali w miarę swoich możliwości (Int. 3); Społeczeństwo w stanie kryzysu jest idealnym środowiskiem dla sfrustrowanych psychopatów. Człowiek wymyśla fantomy, a one go później zabijają. W tym sensie każdy człowiek jest samobójcą. Lęk człowieka – że mu wszystko wymknie się spod kontroli, że napłynie jakaś fala tsunami nieprzewidywana, do ostatniej chwili niewidzialna i go zaleje, utopi (5 przykładów) / Беседы сердечные, легкие, веселые, даже если костили кого-нибудь на все корки, – писатель ведь всегда или от всего в восторге, от ка- кой-нибудь ерунды, или все ему опротивело, мечет громы и молнии и обрушивает цунами на сущий пустяк; До сих пор не забуду ее летний разгон на даче, когда она устроила нам с Юркой головомойку за выпивку. Юрка тогда прижал уши, сделался меньше ростом и делал успокаивающие жесты руками: «Надежа, Надежа, мы по чуть-чуть... Мы же не пьяные!..» А Саня подмигивал нам у нее из-за спины и неза-
метно разводил руками – видите, мол, мужики, какое цунами! Представляете, как мне достается! Одним словом – сигуранца, готовый милиционер!; Волна адреналина поднималось внутри с новой силой. Уже не волна – цунами. Хотите боя? Вы его получите; Тишайший человек Коля был способен вызывать в нашей семье цунами (4 przykłady).
Tsunami jako metafora nagłej, gwałtownej, destrukcyjnej siły, np.: Jesteśmy na prostej drodze do likwidacji tysięcy miejsc pracy. To ekonomiczne i gospodarcze tsunami dla Inowrocławia – komentował radny Grobelski; To kryzysowe tsunami na nas jednak idzie. I jest pytanie, czy nasze wały i falochrony są odpowiednio mocne?; Z obserwacji przeciwników Wildsteina wynika, że skutki jego „lustracyjnej partyzantki” są wręcz apo- kaliptyczne. Mianowicie „tworzy się aurę” strachu i piekła. To coś w rodzaju politycznego tsunami, w obliczu którego ludzie przychodzący do IPN „zachowują się jak tonący” i „de- speracko szukają ratunku”; – Jakie będą te metody, jeśli chodzi o uporządkowanie Telewizji Polskiej. Czy tam również spodziewane ma być tsunami? – Tsunami to jest delikatne, jeśli to co, mówimy o tym… – Ale po prostu będziecie tych ludzi wyrzucać? (Int. 2) i inne (9 przykładów) / Именно поэтому в 18–20 лет, рассуждал Королев, они оказались на верхушке цунами, опрокидывающего известно что: они развивались параллельно с временем турбуленций, они были первым лепетом этого Времени […]; Ты прожил ровно столько, сколько тебе было расписано, и теперь нет надобности напрягаться и предупреждать, что последняя волна накрывает нас. Цунами, с Тобой, вместе; Всеобщая война! Цунами!; Танкист был тем самым предвестником Ужаса, […] который […] давал о себе знать уже повсеместным дрожанием земли, моторным гулом и лязганьем, ибо вслед за сумасшедшей «тридцатьчетверкой» катилось и все поглощало, и все перемалывало железное «цунами» i inne (7 przykładów).
Tsunami jako metafora obrazu żywiołu: Сила этого колдовского экстаза была, казалось, столь мощной, что готова была, преодолев законы гравитации и закрутив музыкантов в некое цунами, поднять их над сценой, как Давида Копперфильда (1 przykład).
Tsunami jako trudny egzamin: Widziałem ekstremalne przypadki osobników opętanych przez stres egzaminacyjny. Działo się to na ogół przed egzaminami, o których mówiono „kobyły, „tsunami” czy „trzęsienie ziemi” (1 przykład).
Przeprowadzone badanie potwierdziło występowanie w polskiej i rosyjskiej przestrzeni językowej metafory tsunami/цунами w różnorodnych połączeniach oraz (rzadziej) jako pojedynczego leksemu.
Analiza strukturalna pokazała, że zarówno w języku polskim, jak i rosyjskim wspo- mniany leksem w znaczeniu metaforycznym najczęściej występuje w połączeniach z przy- miotnikami. Rzadziej spotyka się go w kolokacjach, np. zmiotło ich tsunami, nadciąga tsunami, fala tsunami, siła tsunami, цунами прокатилось, волна цунами.
Nie dziwi fakt, iż w analizowanych kontekstach pojawiają się zmetaforyzowane jed- nostki i kolokacje pola semantycznego tsunami, np.: byli wypłukiwani falami, odpływ, fale gniewu, mała fala, волна, вал, смыть, опрокидывающий, гребень волны, волна накрывает нас, стихия. Tego typu jednostki dominują w materiale rosyjskim.
Analiza semantyczna wykazała częste stosowanie w obu językach porównania do działania tsunami (zmiatanie, atakowanie, wzbieranie, zalewanie, znoszenie), a także potwierdziła utrwaloną metaforykę leksemu jako olbrzymiej, niszczycielskiej siły i mocy. Metaforyka ta jednak posiada swoje zróżnicowanie, co pozwoliło wyodrębnić, oprócz znaczenia nagłej, gwałtownej, destrukcyjnej siły, także metaforę dużej ilości, ogromu czegoś, pokrewną utrwalonemu znaczeniu metaforę gwałtownego, szokującego, potężnego zjawiska oraz silnych emocji, przeżyć, doznań i lęków ludzkich. W pojedynczych przy- kładach ujrzeliśmy obraz żywiołu (przykład rosyjski) oraz metaforę trudnego egzaminu (przykład polski). Możemy zatem stwierdzić podobieństwo obrazu metafory tsunami/ цунами w kontekstowych realizacjach obydwu języków.
Burzyński R. (2012), Metafory jako narzędzie poznania polityki i oddziaływania politycznego, Warszawa: Uniwersytet Warszawski. Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych.
Dubisz S. (red. nauk.) (2003), Uniwersalny słownik języka polskiego PWN. T. 2. K–Ó, War- szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Dubisz S. (red. nauk.) (2006), Uniwersalny słownik języka polskiego PWN. T. 4. T–Ż, War- szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Duda H. (2011), Tsunami, https://lingwistykon.wordpress.com/2011/03/18/tsunami/ [dostęp: 28.07.2023].
Gołębiewska M. (2017), Koncepcje metafory i metaforyzacji a pojęcie – komentarz do stanu badań, „Idea. Studia nad strukturą i rozwojem pojęć filozoficznych”, vol. 29/2, s. 25–49.
Gumowska M. (2020), Każdy ma swoje kilimandżaro, https://malgorzatagumowska.pl/kazdy
-ma-swoje-kilimandzaro [dostęp: 14.06.2023].
Johnson M., Lakoff G. (1988), Metafory w naszym życiu, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.
Popek K. (2019), Rewiry metafory. Między ozdobą dyskursu a zwierciadłem duszy, „Idea. Studia nad strukturą i rozwojem pojęć filozoficznych”, vol. 31, s. 46–69.
Zdunkiewicz-Jedynak D. (2013), Wykłady ze stylistyki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Викисловарь (2013), https://ru.wiktionary.org/wiki/цунами [dostęp: 31.07.2023]/Vikislovar (2013), https://ru.wiktionary.org/wiki/цунами [dostęp: 31.07.2023].
Кириленко A. (2009), Эксперты разберут Гималаи абсурда, https://www.svoboda.or- g/a/1562453.html [dostęp: 14.06.2023]/Kirilenko A. (2009), Eksperty razberut Gimalai absurda, https://www.svoboda.org/a/1562453.html [dostęp: 14.06.2023].
Кузнецов С.А. (ред.) (2000), Большой толковый словарь русского языка, Норинт, Санкт-Петербург/Kuznetsov S.A. (red.) (2000), Bol’shoy tolkovyy slovar’ russkogo yazyka, Norint, Sankt-Peterburg.
О слове «цунами» (2017), https://multiurok.ru/blog/o-slovie-tsunami.html?ysclid=lkmj- wfwwka754589851 [dostęp: 28.07.2023]/O slove «cunami» (2017), https://multiurok.ru/ blog/o-slovie-tsunami.html?ysclid=lkmjwfwwka754589851 [dostęp: 28.07.2023].
Źródła materiału badawczego
Int. 1 – Miastowska A. (2022), Są nieoficjalne wyniki wyborów parlamentarnych we Francji.
„Tsunami”, https://natemat.pl/420331,nieoficjalne-wyniki-wyborow-we-francji [dostęp: 19.06.2022].
Int. 2 – Pałka M. (2023), Fatalna wieść dla Danuty Holeckiej. Czołowy polityk KO ujawnił, co czeka dziennikarzy TVP, trzęsienie ziemi to mało powiedziane, https://lifestyle.lelum.pl/ fatalna-wiesc-dla-danuty-holeckiej-czolowy-polityk-ko-ujawnil-co-czeka-dziennikarzy-tvp
-trzesienie-ziemi-to-malo-powiedziane-mp-ds-161023 [dostęp: 13.03.2025].
Int. 3 – Henszel W. (2025), Pochowali Weronikę. „Nie mogliśmy uratować naszego dziecka”, https://www.fakt.pl/wydarzenia/nowolesie-pogrzeb-weroniki-ktora-zaginela-i-zmarla-w-go- rach/fd92cfg [dostęp: 5.01.2025].
NKJP – Narodowy Korpus Języka Polskiego, http://nkjp.pl/poliqarp/nkjp300/query/ [dostęp: 7.01.2022].
НКРЯ – Национальный корпус русского языка/Nacional’nyy korpus russkogo yazyka, https://ruscorpora.ru [dostęp: 10.01.2022].
W1 – Wydarzenia, Telewizja Polsat [dostęp: 7.01.2022]. W2 – Wydarzenia, Telewizja Polsat [dostęp: 29.08.2023].
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.