https://doi.org/10.25312/j.9798
Barbara Grobelna https://orcid.org/0000-0001-5042-6948 Akademia Finansów i Biznesu Vistula
e-mail: b.grobelna@vistula.edu.pl
Domy seniora w języku i świadomości Polaków: spokój czy utrata tożsamości?
Niniejszy artykuł podejmuje temat językowego obrazu instytucjonalnej opieki nad osobami starszymi w Polsce poprzez analizę percepcji terminów dom opieki i dom seniora. Celem badania jest identyfikacja dominujących skojarzeń leksykalnych, nacechowania emocjonalnego oraz wpływu osobistego doświadczenia na językowe reprezentacje tych pojęć. Badanie miało formę badania ankietowego, obejmującego 80 respondentów, którzy wskazywali maksymalnie trzy swobodne skojarzenia związane z tymi terminami. Uzyskane dane poddano analizie leksykalno-semantycznej, uwzględniającej częstość występowania jednostek leksykalnych, ich wartościowanie emocjonalne oraz wpływ osobistego doświadczenia respondentów z tego typu placówkami. Wyniki wskazują na silne nacechowanie obu terminów – najczęstsze skojarzenia to samotność, smutek, choroba i śmierć. Analiza pokazuje również istotne różnice w językowym obrazowaniu tych instytucji w zależności od doświadczenia respondentów: osoby mające kontakt z domami opieki w kontekście opieki nad osobami starszymi częściej używają terminów pragmatycznych i neutralnych, podczas gdy osoby bez doświadczenia odwołują się do silnie negatywnych i często metaforycznych określeń. Uzyskane wyniki poszerzają wiedzę na temat językowych reprezentacji domów opieki w języku polskim. Wnoszą wkład w badania nad językowym obrazem instytucjonalnej opieki nad osobami starszymi, prezentując mechanizmy leksykalne utrwalające ste-reotypy i negatywne wartościowanie tego typu opieki nad seniorami oraz wskazując na potrzebę świadomego kształtowania dyskursu publicznego wokół opieki długoterminowej.
This article addresses the linguistic representation of institutional care for older people in Poland through an analysis of the perception of the Polish terms dom opieki (senior care home) and dom seniora (nursing re-tirement home). The aim of the study is to identify the dominant lexical associations, emotional connotations and the influence of personal experience on the linguistic representations of these concepts. The study used a questionnaire completed by 80 respondents, who provided up to 3 free associations for each of these terms. The data obtained were subjected to lexical-semantic analysis, taking into account the frequency of occurrence of lexical units, their emotional valence, and the influence of respondents’ personal experience with such facil-ities. The results indicate a strong connotation of both terms – the most common associations are loneliness, sadness, illness and death. The analysis also shows significant differences in the linguistic representation of these institutions depending on respondents’ experience: people with experience in nursing homes for older people are more likely to use pragmatic and neutral terms, while those without experience are more likely to use strongly negative, often metaphorical expressions. The results obtained broaden the state of knowledge of linguistic representations of nursing homes in Polish. They contribute to research on the linguistic image of senior care homes, presenting lexical mechanisms that reinforce stereotypes and negative attitudes towards this type of care for seniors, and potentially pointing to the need for conscious shaping of public discourse around long-term care.
Społeczeństwa na całym świecie, w tym także Polska, stają wobec wyzwania związa-nego ze starzeniem się ludności. Zwiększający się odsetek osób starszych w strukturze demograficznej jest efektem wieloletnich zmian w zakresie umieralności, dzietności oraz migracji, a także naturalnego przesuwania się rozkładu wieku. W Europie, w tym w Polsce, w ostatnich latach zjawisko to nasila się (Adrianowska, 2022). Domy opieki, stanowiące kluczowy element systemu wsparcia seniorów, często obarczone są jednak negatywnymi stereotypami i stygmatyzacją w świadomości społecznej. Postrzeganie tych instytucji, ukształtowane przez historyczne uwarunkowania, medialne narracje oraz brak bezpośredniego doświadczenia, ma istotny wpływ na decyzje o wyborze formy opieki nad bliskimi, a także na ogólny dyskurs wokół starości i opieki długoterminowej. Niniej-szy artykuł naukowy ma na celu zbadanie percepcji terminów dom seniora i dom opieki w języku polskim, wykorzystując analizę leksykalno-semantyczną, ilościową i jakościową skojarzeń respondentów. Poprzez identyfikację dominujących kolokacji, nacechowania emocjonalnego słów oraz wpływu osobistego doświadczenia na te reprezentacje badanie dąży do zbadania istniejącego obrazu i zrozumienia mechanizmów językowych, które przyczyniają się do utrwalania lub zmiany społecznych postaw wobec instytucjonalnej opieki nad osobami starszymi.
Pojęcia dom opieki, dom spokojnej starości oraz dom seniora funkcjonują w języku jako nazwy obiektów, które są silnie nacechowane konotacyjnie. Jak zauważa Ryszard Tokarski (2013), znaczenie wyrazu nie ogranicza się do jego definicji słownikowej,
lecz obejmuje także cały zespół skojarzeń, emocji i wartości, które użytkownicy języka przypisują danemu wyrażeniu. Z perspektywy semantyki leksykalnej oba wyrażenia różnią się stopniem nacechowania emocjonalnego i aksjologicznego (por. Puzynina, 2004). Leksyka odnosząca się do starości i związanych z nią instytucji często podlega tabuizacji, co prowadzi do poszukiwania eufemizmów mających na celu złagodzenie negatywnego obrazu starości w języku (Grzenia, 2006). W tym kontekście określenie dom seniora może pełnić funkcję eufemistyczną wobec bardziej dosłownego i emocjonalnie obciążonego domu opieki. Kwestia wartościowania związana jest z teorią prototypów, zgodnie z którą użytkownicy języka organizują pojęcia wokół typowych przykładów (Rosch, 1973). Prototypowy dom opieki może przywoływać obraz instytucji o niższym standardzie, finansowanej publicznie i postrzeganej jako ostateczność, podczas gdy dom seniora jest kreowany na prototyp nowoczesnego, często prywatnego ośrodka oferującego kompleksowe usługi i aktywizację mieszkańców.
Z perspektywy językoznawczej kluczowym problemem jest sposób, w jaki język konstytuuje i utrwala negatywne skojarzenia, prowadząc do stygmatyzacji oraz wpły-wu na postawy społeczne. Powszechne poczucie wstydu i winy towarzyszące decyzji o umieszczeniu bliskich w tego typu placówkach znajduje swoje odzwierciedlenie w dys-kursie. Jurek (2012: 96–97) pokazuje narrację, w której dom pomocy społecznej jawi się jako instytucja, „do której oddanie członka rodziny jest decyzją ostateczną, budzącą silne poczucie winy”, podkreślając, że „nadal pokutuje obiegowa opinia, że najgorsza rodzina jest lepsza od domu pomocy społecznej”. Dom pomocy społecznej w stereoty-powym wyobrażeniu rysuje się jako miejsce „skoszarowanego” życia, obwarowanego regulaminami i symbolizującego „jednokierunkowy korytarz bez wyjścia, na którego końcu czai się śmierć”. W tych ujęciach język nie jest jedynie narzędziem opisu, lecz aktywnym czynnikiem kształtującym negatywne ramy poznawcze. Wyobrażenie opinii publicznej w Polsce na temat domów pomocy społecznej jest w dużej mierze nega-tywne, a ten silnie utrwalony obraz jest efektem zjawiska określanego jako fiksacja wizerunku (Jurek, 2012 za: Iwankiewicz-Rak, 2006). Z perspektywy językoznawczej fiksacja wizerunku oznacza utrwalanie negatywnych reprezentacji mentalnych poprzez powtarzalne wzorce leksykalne i kolokacyjne. Proces ten może odbywać się na dwóch płaszczyznach: przenoszenia wizerunku z przeszłości na teraźniejszość oraz rozciągania wizerunku, czyli budowania opinii o całym sektorze na podstawie jednej organizacji lub odwrotnie (Zalejski, 2013).
Korzenie tych skojarzeń sięgają średniowiecza, kiedy pierwsze instytucje opiekuńcze
były utożsamiane z biedą i społecznym marginesem (Zbyrad, 2014). Nazywane często przytułkami, występowały w różnych formach. Termin szpital pochodzi od łacińskiego hospitium, oznaczającego ‘dom dla gości’, przy czym początkowo nie rozróżniano podróż-nych zdrowych i chorych. W Bizancjum pierwsze tego typu instytucje, później nazywane xenodochiami, oferowały opiekę pielgrzymom i wędrowcom, a także mieszkańcom miast. Na ich podstawie powstawały następnie przytułki dla sierot, starców i porzuconych dzieci (Staniszewski 2004: 77–78). W języku opisu takich instytucji dominowały metafory wy-kluczenia i kontroli – mówiono o gniazdach grzechu czy więziennych warunkach (Jurek 2012 za: Geremek, 1989; Radwan-Pragłowski, Frysztacki, 1998). Te negatywne obrazy
wpłynęły na rozwój metafor współczesnych, w których domy opieki postrzegane są jako
przechowalnie lub wysypiska dla ludzi-odpadów (Jurek, 2012 za: Bauman, 2004).
Współczesne media utrwalają ten wizerunek, eksponując skandale i nadużycia w domach opieki dla starszych osób za pomocą emocjonalnie nacechowanego języka (na przykład afera, upokorzeni pensjonariusze), co prowadzi do rozciągania negatywnego obrazu na cały sektor instytucjonalnej opieki (Jurek, 2012). Tym samym język nie tylko odzwierciedla rzeczywistość, lecz także ją kształtuje, wpływając na społeczne wyobrażenia i emocje związane z domami pomocy społecznej.
Z perspektywy językoznawczej niniejsze badanie koncentruje się na tym, jak język konstytuuje i utrwala negatywne skojarzenia związane z domami opieki, prowadząc do ich stygmatyzacji i wpływając na postawy społeczne. Postawiono następujące pytania badawcze:
Jakie są dominujące kolokacje i skojarzenia językowe Polaków z terminami dom se-niora i dom opieki?
Jakie jest wartościowanie tych skojarzeń w polskim dyskursie publicznym?
W jaki sposób osobiste doświadczenie (rodzinne lub zawodowe) z domem opieki ko-reluje z percepcją i językowymi skojarzeniami respondentów?
Na podstawie postawionych pytań badawczych sformułowano następujące hipotezy badawcze:
H1: Dominujące skojarzenia językowe z terminami dom seniora i dom opieki w języku polskim będą miały przeważająco negatywne nacechowanie emocjonalne.
H2: Respondenci posiadający osobiste doświadczenie z domami opieki (rodzinne lub zawodowe) będą częściej niż osoby bez takiego doświadczenia wskazywać na pragma-tyczne i funkcjonalne aspekty opieki oraz pozytywne konotacje.
Niniejsza analiza leksykalno-semantyczna miała na celu zbadanie kolokacji, skojarzeń oraz wartościowań związanych z terminami dom seniora oraz dom opieki w języku polskim. Źródłem danych empirycznych był zbiór 80 indywidualnych odpowiedzi pozy-skanych przez badanie ankietowe z wykorzystaniem kwestionariusza. Każda odpowiedź zawierała podstawowe informacje demograficzne respondenta, takie jak płeć, wiek i wy-kształcenie, oraz kluczową zmienną w postaci listy maksymalnie trzech słów-skojarzeń. Dodatkowo zbierano dane dotyczące osobistego doświadczenia respondentów z domem opieki dla seniorów (rozróżniając doświadczenie w rodzinie z domami opieki, w pracy zawodowej lub brak takich doświadczeń) oraz faktu odwiedzenia takiej placówki. Spośród 80 respondentów 77 dostarczyło użytecznych danych tekstowych w kolumnie poświęconej skojarzeniom, które stanowiły podstawę analizy leksykalno-semantycznej. Trzy puste odpowiedzi w tej kolumnie zostały wykluczone z etapu przetwarzania i analizy skojarzeń.
Przed przystąpieniem do właściwej analizy dane tekstowe zostały poddane rygorystycz-nemu procesowi przygotowania. W pierwszej kolejności przeprowadzono normalizację leksykalną, polegającą na sprowadzeniu wszystkich słów do ich formy podstawowej (lematu), co umożliwiło agregację synonimów i form fleksyjnych. Przykładowo choroba i choroby były traktowane jako to samo słowo, podobnie jak opieka i opieką. Normali-zacja ta jest zgodna z założeniami językoznawstwa korpusowego, w którym lematyzacja pozwala na ujednolicenie jednostek leksykalnych i redukcję wariantywności formalnej (Leech, 2005). Następnie dokonano ujednolicenia wariantów terminologicznych. Różne nazwy instytucji, takie jak dom seniora, dom opieki, dom pomocy społecznej, dom spo-kojnej starości czy dom starców, ujednolicono i potraktowano jako odniesienie do tego samego konceptu instytucjonalnej opieki nad osobami starszymi. Działanie to mieści się w ramach operacjonalizacji kategorii pojęciowych w analizie dyskursu (van Dijk, 1998), w której różnorodne powierzchniowe realizacje językowe są sprowadzane do wspólnego znaczeniowego mianownika. W celu zachowania czystości danych asocjacyjnych słowa te były wykluczane z analizy częstości skojarzeń, ponieważ stanowiły element samego bodźca, a nie swobodnej asocjacji. W celu uniknięcia sztucznego zawyżania częstości zastosowano również procedurę usunięcia duplikatów w odpowiedziach indywidualnych; w przypadku, gdy respondent dwukrotnie podał to samo słowo w ramach swojej trójki skojarzeń (na przykład samotność, samotność, smutek), zostało ono policzone tylko raz w obrębie tej konkretnej odpowiedzi. Odpowiedzi, które zawierały frazy (na przykład dom pomocy społecznej, brak rodziny), zostały manualnie rozdzielone na pojedyncze słowa, a następnie poddane procesowi lematyzacji, o ile to było możliwe i celowe dla analizy. Postępowanie to odpowiada praktyce stosowanej w badaniach z zakresu psycholingwistyki i semantyki leksykalnej, gdzie agregacja danych ma na celu wyodrębnienie głównych komponentów pojęciowych i emocjonalnych (Nelson, McEvoy, Schreiber, 2004). Final-nym etapem przygotowania danych była korekta literówek, dokonana manualnie w celu zapewnienia poprawności leksykalnej danych, co stanowi standardowy krok w przetwa-rzaniu danych tekstowych (Biber, Conrad, Reppen, 1998).
W analizie zastosowano podejście zintegrowane, łączące metody ilościowe i jakościo-
we, zgodnie z założeniami metodologii badań mieszanych (por. Dörnyei, 2007). Celem takiego podejścia było uzyskanie wielowymiarowego obrazu reprezentacji leksykalnych i semantycznych związanych z pojęciem.
Analiza ilościowa objęła zliczanie częstości występowania znormalizowanych, zlematy-zowanych słów w całym zbiorze odpowiedzi. Uwzględniono również dane demograficzne respondentów (płeć, wiek, wykształcenie, kontakt z tego typu instytucją), które posłużyły do interpretacji różnic w danych jakościowych. Na tej podstawie opracowano listę naj-częściej pojawiających się słów kluczowych, traktowanych jako wskaźniki dominujących konceptów mentalnych (por. Brysbaert, Warriner, Kuperman, 2011).
Analiza jakościowa koncentrowała się na badaniu typowych kolokacji i związków leksykalnych (por. Stanulewicz, Radomyski, 2022; 2024), a także na semantycznej klasyfikacji skojarzeń – z podziałem na kategorie, takie jak emocje, funkcje, relacje
społeczne, zdrowie czy aspekty ekonomiczne. Następnie przeprowadzono analizę warto-ściowania, klasyfikując skojarzenia jako pozytywne, negatywne, neutralne (por. Taboada i in., 2011). Dodatkowo zestawiono odpowiedzi osób mających osobiste doświadczenie z domem opieki (rodzinne lub zawodowe) z odpowiedziami osób takiego doświadczenia nieposiadających, co pozwoliło na zidentyfikowanie różnic w postrzeganiu i językowej konceptualizacji analizowanego zjawiska.
Charakterystyka demograficzna respondentów
Badana grupa składała się z 80 respondentów, wśród których dominowały kobiety, sta-nowiące 90% próby (72 respondentki). Mężczyźni stanowili pozostałe 10% (8 respon-dentów). W rozkładzie wiekowym najliczniejszą kategorię stanowiły osoby w wieku 35–54 lata, to jest 55% badanych (44 respondentów). Grupa w wieku 18–34 lata stanowiła 37,5% (30 respondentów), natomiast osoby w wieku 55 i więcej lat były najmniej liczne, reprezentując 7,5% próby (6 respondentów). W aspekcie wykształcenia zdecydowana większość respondentów (87,5%, czyli 70 osób) miała wykształcenie wyższe, natomiast 12,5% (10 osób) legitymowało się wykształceniem średnim.
Odnosząc się do doświadczeń z domami opieki, 57,5% respondentów (46 osób) nie miało osobistego doświadczenia z takimi placówkami. Doświadczenie w rodzinie zgło-siło 22,5% badanych (18 osób), natomiast doświadczenie w pracy zawodowej – 16,3% (13 osób). Jeden respondent (1,3%) wskazał na doświadczenie zarówno w rodzinie, jak i w pracy zawodowej. Dwie odpowiedzi (2,5%) pozostały puste. Odnośnie do faktu odwiedzin w domu seniora 57,5% respondentów (46 osób) potwierdziło taką wizytę, podczas gdy 40% (32 osoby) nie odwiedziło domu seniora. Dwie odpowiedzi (2,5%) również pozostały puste.
Najczęściej występujące skojarzenia
Analiza częstości słów-skojarzeń, bazująca na 77 użytecznych odpowiedziach, pozwoliła na identyfikację dominujących pojęć. W tabeli 1 przedstawiono pięć najczęściej pojawia-jących się słów wraz z ich bezwzględną częstością występowania.
Tab. 1. Najczęściej występujące skojarzenia
Słowo | Częstość wystąpień |
starość | 30 |
opieka | 29 |
samotność | 22 |
choroba | 11 |
smutek | 11 |
Źródło: opracowanie własne na podstawie odpowiedzi respondentów.
Słowa starość i opieka są najczęściej padającymi skojarzeniami, występują odpowied-nio 30 i 29 razy. Bezpośrednio za nimi plasuje się samotność z 22 wystąpieniami. Kolejne pod względem częstotliwości występowania są choroba i smutek (po 11 wystąpień), co wskazuje na silne negatywne konotacje.
Rodzaje skojarzeń i wartościowanie
Analiza jakościowa ujawniła trzy główne kategorie skojarzeń, które determinują ogólne wartościowanie terminu dom opieki/dom seniora. Dominującą grupą są skojarzenia o wyraź-nie negatywnym nacechowaniu emocjonalnym i społecznym. Obejmują one emocje i stany, takie jak samotność (22), smutek (11), bezradność (4), a także pojedyncze wystąpienia słów, takich jak lęk, strach, przerażenie i zapomnienie. W aspekcie społecznym i funkcjonalnym negatywnie postrzegane są zaniedbanie (2), wyzysk (1), złe traktowanie (1), nadużycia (1),
przechowalnia (1), brak rodziny (1), obcość (1), pozbawienie tożsamości (1), przerzucenie problemów na innych (1), porzucenie przez rodzinę (1) i ograniczenie dla rodziny (1). Te skojarzenia wskazują na głębokie obawy dotyczące jakości opieki, aspektów moralnych oraz roli rodziny. Wśród aspektów biologicznych i fizycznych często negatywnie konoto-wane są starość (30), choroba (11), niedołężność (4) oraz śmierć (3), co podkreśla związek z etapem życia charakteryzującym się schorzeniami i końcem egzystencji.
Mniej liczne, lecz istotne, są skojarzenia o pozytywnym nacechowaniu, odzwierciedla-jące idealny lub pożądany obraz placówki. Wśród emocji i stanów znajdują się spokój (6), ciepło (2) i miłość (1). Aspekty funkcjonalne i społeczne obejmują opiekę (29), pomoc (9), bezpieczeństwo (3), towarzystwo (4), profesjonalizm (1), godność (2), wsparcie (1), roz-mowę (1), wygodę (2) i animacje (1). Te słowa wskazują na potencjalne korzyści płynące z profesjonalnej opieki i środowiska społecznego.
Kategorię neutralnych i pragmatycznych skojarzeń tworzą słowa opisujące realistyczne aspekty funkcjonowania domów opieki, pozbawione silnego nacechowania emocjonalne-go. Wśród aspektów strukturalnych i organizacyjnych wymienić można terminy, takie jak: kadra (1), pielęgniarka (3), lekarstwa (1), opieka medyczna (1), opieka całodobowa (2), łóżka rehabilitacyjne (1), duża liczba seniorów (1), dom spokojnej starości (1) oraz dom pomocy społecznej (1). Aspekty finansowe, takie jak drogo (1) i pieniądze (1), podkre-ślają ekonomiczny wymiar. Aspekty demograficzne to seniorzy (3) i starsi ludzie (1). Wreszcie, aspekt sensoryczny to zapach (2), stanowiący specyficzne, lecz neutralne zjawisko sensoryczne. Ogólne wartościowanie terminu dom opieki/dom seniora jest w przeważającej mierze negatywne. Pomimo obecności pozytywnych skojarzeń, takich jak opieka czy spokój, dominują koncepty związane z samotnością, chorobą, smutkiem i poczuciem odrzucenia.
Korelacja między doświadczeniem z domami opieki a skojarzeniami
Analiza ilościowo-jakościowa wskazuje, że osobiste doświadczenie z domem opieki (zarówno w kontekście rodzinnym, jak i zawodowym) oraz fakt odwiedzenia takiej pla-cówki korelują ze zróżnicowaniem w słowach-skojarzeniach respondentów. Tendencje te są zauważalne w dystrybucji częstości słów kluczowych między grupami respondentów z doświadczeniem (n = 32) i bez doświadczenia (n = 45).
Respondenci posiadający jakiekolwiek doświadczenie z domami opieki (rodzinne lub zawodowe) częściej wskazywali na bardziej pragmatyczne i funkcjonalne aspekty opieki. W tej grupie pojawiały się słowa, takie jak opieka medyczna, opieka całodobowa, profesjonalizm, ciągłość opieki, bezpieczeństwo, wygoda czy towarzystwo. Obserwowano również występowanie słów o pozytywnym nacechowaniu, takich jak spokój (4 wystąpie-nia w opozycji do 2 bez doświadczenia), pomoc i miłość. Chociaż nadal notowane były skojarzenia negatywne, na przykład smutek, choroba czy bezradność, a w niektórych przypadkach nawet przechowalnia czy złe traktowanie, osoby z doświadczeniem rzadziej posługiwały się skrajnie abstrakcyjnymi i pesymistycznymi terminami, które były częstsze, a czasem wyłączne, w grupie respondentów bez doświadczenia.
W grupie osób, które nie miały osobistego doświadczenia z domem opieki (n = 45), dominowały skojarzenia o silnie negatywnym i często abstrakcyjnym charakterze. Oprócz częstych terminów, takich jak: samotność (17 wystąpień), smutek (8 wystąpień) i choroba (7 wystąpień), pojawiały się tu terminy, takie jak śmierć, zaniedbanie, wyzysk, brak ro-dziny, obcość, pozbawienie tożsamości, przerzucenie problemów na innych, ograniczenie dla rodziny, przerażenie czy nadużycia. Sugeruje to, że brak bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością domów opieki sprzyja utrzymywaniu się stereotypów i ogólnych obaw społecznych, które są mniej oparte na konkretnych doświadczeniach.
Wyniki niniejszego badania jasno wskazują, że terminy dom opieki i dom seniora w języku polskim są obarczone silnymi, w dużej mierze negatywnymi konotacjami. Dominujące skojarzenia, takie jak starość, opieka i samotność, odzwierciedlają powszechną percepcję tych instytucji. Podczas gdy starość i opieka są naturalnymi asocjacjami z placówkami dla seniorów, wysoka częstość występowania słowa samotność (22 wystąpienia) oraz innych słów nacechowanych negatywnie, takich jak smutek (11 wystąpień), choroba (11 wystą-pień), bezradność (4 wystąpienia) czy śmierć, sygnalizuje głęboko zakorzenione obawy społeczne. Szczególnie uderzające są pojedyncze, lecz silnie nacechowane negatywnie skojarzenia, jak zaniedbanie, wyzysk, złe traktowanie, nadużycia czy przechowalnia, które sugerują dehumanizujące postrzeganie osób starszych w takich placówkach.
Analiza demograficzna wskazała na dominację w badaniu kobiet w wieku 35–54 lata z wyższym wykształceniem w grupie respondentów. Jest to kategoria demograficzna często odpowiedzialna za podejmowanie decyzji dotyczących opieki nad starszymi członkami rodziny, co podkreśla znaczenie ich percepcji dla kształtowania ogólnego obrazu domów opieki.
Kluczowa dla badania jest korelacja między osobistym doświadczeniem respondentów a charakterem ich skojarzeń. Osoby posiadające jakiekolwiek doświadczenie z domami opieki (rodzinne lub zawodowe), choć nadal świadome negatywnych aspektów (samot-ność, choroba), częściej wskazywały na bardziej pragmatyczne i funkcjonalne elementy, takie jak opieka medyczna, profesjonalizm, bezpieczeństwo czy spokój. To sugeruje, że bezpośredni kontakt z rzeczywistością domów opieki może prowadzić do bardziej
zróżnicowanej, ale czasem nawet pozytywnej percepcji, różniącej się od ogólnych, czę-sto stereotypowych, obaw. Z kolei respondenci bez osobistego doświadczenia, bazując prawdopodobnie na informacjach medialnych i ogólnych stereotypach, częściej używali słów o silnie negatywnym i abstrakcyjnym charakterze, takich jak śmierć, zaniedbanie, wyzysk czy porzucenie przez rodzinę. Ta dysproporcja podkreśla rolę informowania i edukowania społeczeństwa, co może przyczynić się do złagodzenia dominujących, negatywnych stereotypów.
Warto również zauważyć, że choć opieka jest jednym z najczęściej wymienianych słów, jej konotacje bywają ambiwalentne. Pojawia się w kontekście zarówno pomocy i bezpieczeństwa, jak i przechowalni, co wskazuje, że sama obecność opieki fizycznej nie zawsze równa się zaspokojeniu potrzeb emocjonalnych i godnościowych. Aspekty sensoryczne, takie jak zapach, choć neutralne, mogą odgrywać rolę w ogólnej ocenie placówki, często wzmacniając negatywne wyobrażenia.
Na podstawie przeprowadzonej analizy można sformułować kilka kluczowych wniosków dotyczących percepcji domów opieki w języku Polaków. Po pierwsze, obraz domów opieki jest w polskim społeczeństwie w dużej mierze negatywny, z silnymi konotacjami związanymi z samotnością, chorobą, smutkiem i śmiercią, a także obawami o zaniedbanie, wyzysk i utratę godności. Po drugie, posiadanie osobistego doświadczenia (rodzinnego lub zawodowego) z domami opieki koreluje ze zróżnicowaniem w percepcji tych instytucji. Osoby doświadczone rzadziej posługują się skrajnie negatywnymi i abstrakcyjnymi ter-minami, częściej koncentrując się na pragmatycznych i funkcjonalnych aspektach opieki, a nawet na pozytywnych elementach, takich jak spokój czy profesjonalizm. Po trzecie, dysproporcja w skojarzeniach między grupami z doświadczeniem i bez niego wskazuje na lukę informacyjną i potrzebę zwiększenia transparentności funkcjonowania domów opieki. Kampanie informacyjne, dni otwarte czy programy edukacyjne mogłyby pomóc w przełamywaniu negatywnych stereotypów i budowaniu bardziej realistycznego obra-zu tych placówek. Po czwarte, mimo że opieka jest kluczowym skojarzeniem, wyraźna obecność słowa samotność i negatywnych konotacji społecznych sugeruje, że domy opieki są oceniane nie tylko pod kątem zapewnienia opieki medycznej, ale również pod kątem zaspokojenia potrzeb emocjonalnych, społecznych i psychologicznych seniorów. Dalsze kierunki badań mogłyby pogłębić analizę korelacji demograficznych, takich jak wpływ wieku, wykształcenia czy płci na szczegółowe skojarzenia, a także zastosować bardziej zaawansowane metody analizy sentymentu i modelowania językowego, aby
uzyskać jeszcze precyzyjniejszy obraz percepcji społecznej.
Adrianowska J. (2022), Ocena procesu starzenia się ludności krajów Unii Europejskiej za pomocą modelu konwergencji beta, „Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician”, nr 7, s. 35–53.
Bauman Z. (2004), Życie na przemiał, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Biber D., Conrad S., Reppen R. (1998), Corpus linguistics: Investigating language structure and use, Cambridge: Cambridge University Press.
Brysbaert M., Warriner A.B., Kuperman V. (2011), Concreteness ratings for 40 thousand
English words, „Behavior Research Methods”, vol. 46(3), s. 904–911.
Dörnyei Z. (2007), Research methods in applied linguistics, Oxford: Oxford University Press. Geremek B. (1989), Litość i szubienica. Dzieje nędzy i miłosierdzia, Warszawa: Czytelnik.
Gries S.T. (2009), Quantitative corpus linguistics with R: A practical introduction, London–New York: Routledge.
Grzenia J. (2006), Słownik nazw własnych. Pochodzenie, znaczenie, poprawna odmiana, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Iwankiewicz-Rak B. (2006), Siła wizerunku organizacji pozarządowej, „Trzeci Sektor”, nr 5, s 30–36.
Jurek Ł. (2012), Wizerunek domów pomocy społecznej w Polsce, „Nauki o Zarządzaniu”, nr 11, s. 96–110.
Leech G. (2005), Adding linguistic annotation, [w:] M. Wynne (red.), Developing linguistic
corpora: A guide to good practice, Oxford: Oxbow Books, s. 17–29.
Nelson D.L., McEvoy C.L., Schreiber T.A. (2004), The University of South Florida free association, rhyme, and word fragment norms, „Behavior Research Methods, Instruments, & Computers”, vol. 36(3), s. 402–407.
Puzynina J. (2004), Problemy wartościowania w języku i w tekście, „Etnolingwistyka. Pro-blemy Języka i Kultury”, t. 16, s. 179–190.
Radwan-Pragłowski J., Frysztacki K. (1998), Społeczne dzieje pomocy człowiekowi: od filan-tropii greckiej do pracy socjalnej, Katowice: Wydawnictwo Śląsk.
Rosch E.H. (1973), Natural categories, „Cognitive Psychology”, vol. 4(3), s. 328–350. Staniszewski P. (2004), Szpitalnictwo kościelne w archidiakonacie łęczyckim i łowickim
do 1795 roku, Warszawa: DiG.
Stanulewicz D., Radomyski K. (2022), Tok Pisin words for red used in the press: A corpus study, [w:] D. Dziadosz, E. Komorowska, D. Stanulewicz (red.), Oblicza języka, przekładu, kultury i edukacji. Wybrane zagadnienia, Szczecin: Wydawnictwo Volumina.pl Daniel Krza-nowski, s. 85–97.
Stanulewicz D., Radomyski K. (2024), Colour terms in astrophysical texts: A corpus study,
„Scientific Journal of National Pedagogical Dragomanov University. Series 9. Current Trends in Language Development”, vol. 27, s. 72–91.
Taboada M., Brooke J., Tofiloski M., Voll K., Stede M. (2011), Lexicon-based methods for sen-timent analysis, „Computational Linguistics”, vol. 37(2), s. 267–307.
Tokarski R. (2013), Znaczenie słowa i zasada wewnętrznej motywacji cech semantycznych,
„Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, t. 20, nr 2, s. 195–204. van Dijk T.A. (1998), Ideology: A multidisciplinary approach, London: Sage.
Zalejski J. (2013), Kształtowanie wizerunku organizacji, [w:] J.S. Jaskevich (red.), Transfor-macja systemowa społeczeństwa: Innowacje i tradycje. Zbiór prac naukowych wydziałów nauk społecznych i humanistycznych, Brześć: Brzeski Państwowy Uniwersytet Techniczny, s. 59–71.
Zbyrad T. (2014), Od instytucji totalnej ku demokratycznej? Domy pomocy społecznej w Polsce, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.