Salta al menu principale di navigazione Salta al contenuto principale Salta al piè di pagina del sito
Biuletyn Stowarzyszenia Absolwentów i Przyjaciół Wydziału Prawa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Online First

Artykuły

Fiskalne granice rodziny w prawie rzymskim na przykładzie vicesima hereditatum

DOI: https://doi.org/10.32084/bsawp.11188  [Google Scholar]
Pubblicato: 2026-10-06

Abstract

Przedmiotem artykułu jest rekonstrukcja kręgu osób traktowanych jako rodzina na gruncie rzymskiego podatku spadkowego vicesima hereditatum. Regulacje dotyczące tej daniny nie zawierały ogólnej definicji rodziny, jednak zakres zwolnień podatkowych pozwala ustalić, jakie więzi uznawano za wystarczająco bliskie, aby wyłączyć nabycie mortis causa spod obciążenia fiskalnego. Podstawowe znaczenie mają przekazy Kasjusza Diona oraz Pliniusza Młodszego, zwłaszcza rozdziały 37-39 Panegyricus Traiani. Zachowane źródła wskazują, że pierwotne zwolnienie obejmowało najbliższy krąg rodzinny; pozostaje jednak dyskusyjne, w jakim stopniu należy utożsamiać go z cywilnoprawną kategorią sui heredes. Reformy Nerwy i Trajana prowadziły do zwiększenia znaczenia pokrewieństwa kognacyjnego oraz ograniczenia wpływu niektórych formalnych przesłanek, w szczególności patria potestas. Istotne znaczenie miały również cognationis iura, ponieważ naturalne pokrewieństwo nie zawsze wystarczało do zastosowania zwolnienia. Krąg osób uprzywilejowanych obejmował przede wszystkim rodziców i dzieci, dziadków i wnuki oraz rodzeństwo i wykazywał podobieństwo do katalogu decem personae, nie był jednak z nim tożsamy. Analiza prowadzi do wniosku, że regulacje dotyczące vicesima hereditatum wyznaczały szczególny, funkcjonalny krąg rodziny dla celów fiskalnych, którego zakres kształtowały zarówno więzi naturalne, jak i ich prawne uznanie.

Riferimenti bibliografici

  1. Czajkowski, Kimberley. 2019a. „Senatus Consultum Orfitianum.” W Oxford Classical Dictionary. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.8276 [Google Scholar]
  2. Czajkowski, Kimberley. 2019b. „Senatus Consultum Tertullianum.” W Oxford Classical Dictionary. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acrefore/ 9780199381135.013.8275 [Google Scholar]
  3. Frier, Bruce W., i Thomas A.J. McGinn. 2004. A Casebook on Roman Family Law. Oxford–New York: Oxford University Press. [Google Scholar]
  4. Gardner, Jane F. 1998. Family and Familia in Roman Law and Life. Oxford: Clarendon Press. [Google Scholar]
  5. Gardner, Jane F. 2001a. „Death, Taxes and Status in Pliny’s Panegyricus.” W Critical Studies in Ancient Law, Comparative Law and Legal History. Essays in Honour of Alan Watson, red. John W. Cairns i Olivia F. Robinson, 51-60. Oxford–Portland: Hart Publishing. [Google Scholar]
  6. Gardner, Jane F. 2001b. „Nearest and Dearest: Liability to Inheritance Tax in Roman Families.” W Childhood, Class and Kin in the Roman World, red. Suzanne Dixon, 205-20. London–New York: Routledge. [Google Scholar]
  7. Gilliam, James F. 1952. „The Minimum Subject to the Vicesima Hereditatium.” The American Journal of Philology 73, nr 4:397-405. https://doi.org/10.2307/291742 [Google Scholar]
  8. Günther, Sven. 2016. „Taxation in the Greco-Roman World: The Roman Principate.” W Oxford Handbook Topics in Classical Studies, red. Oxford Handbooks Editorial Board. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199935390.013.38 [Google Scholar]
  9. Kuryłowicz, Marek. 2005. „Vicesima hereditatum. Z historii podatku od spadków.” W W kręgu prawa podatkowego i finansów publicznych. Księga dedykowana Profesorowi Cezaremu Kosikowskiemu w 40-lecie pracy naukowej, red. Henryk Dzwonkowski, Jan Głuchowski, Alicja Pomorska, i in., 217-23. Lublin: Wydawnictwo UMCS. [Google Scholar]
  10. Manolaraki, Eleni. 2015. „Death and Taxes: The Vicesima Hereditatum in Pliny’s Panegyricus.” W Autour de Pline le Jeune. En hommage à Nicole Méthy, red. Olivier Devillers, 245-58. Bordeaux: Ausonius Éditions. [Google Scholar]
  11. Marotta, Valerio. 2021. „Ideali universalistici o fiscalismo imperiale? Decima hereditatium e Constitutio Antoniniana de civitate.” Specula Iuris 1, nr 1:111-31. [Google Scholar]
  12. Pikulska-Radomska, Anna. 2013. Fiscus non erubescit. O niektórych italskich podatkach rzymskiego pryncypatu. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/7525-887-5 [Google Scholar]
  13. Pogorzelec-Miziołek, Kamila. 2025. „Political Aspects of Vicesima Hereditatum.” Studia Prawnicze KUL nr 4:169-80. https://doi.org/10.31743/sp18785 [Google Scholar]
  14. Saller, Richard P. 1984. „‘Familia, Domus,’ and the Roman Conception of the Family.” Phoenix 38, nr 4:336-55. [Google Scholar]
  15. Saller, Richard P. 1994. Patriarchy, Property and Death in the Roman Family. Cambridge: Cambridge University Press. [Google Scholar]
  16. Schermaier, Martin. 2022. „Familia and Dependency in Roman Law Texts.” W Slavery and Other Forms of Strong Asymmetrical Dependencies: Semantics and Lexical Fields, red. Jeannine Bischoff i Stephan Conermann, 127-50. Berlin–Boston: De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110786989-005 [Google Scholar]
  17. Świrgoń-Skok, Renata. 2019. „Wpływ wojen na rzymskie ustawodawstwo odnośnie do vicesima hereditatis i caducum.” Studia Iuridica Lublinensia 28, nr 3:101-16. https://doi.org/10.17951/sil.2019.28.3.101-116 [Google Scholar]
  18. Wesener, Gunter. 1958. „Vicesima hereditatium.” W Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. VIIIA, red. Konrat Ziegler, 2471-476. Stuttgart: Alfred Druckenmüller Verlag. [Google Scholar]

Downloads

I dati di download non sono ancora disponibili.