Skip to main navigation menu Skip to main content Skip to site footer

No. 4 (2026)

Artykuły

Nawyk w strukturze przestępstwa

  • Tomasz Waltoś
DOI: https://doi.org/10.54383/0031-0344.2026.04.8  [Google Scholar]
Published: 2026-11-02

Abstract

Celem pracy jest wskazanie, jak pojęcie „nawyku” było oraz jest współ-cześnie obecne w prawie karnym. Początkowo pojęcie nawyku było wykorzy-stywane w ramach instytucji „przestępcy z nawyknienia”, której podstaw nale-ży doszukiwać się w ustawodawstwie angielskim XIX wieku. W polskim prawie karnym instytucja ta znalazła się w kodeksie z 1932 r., lecz z niej zrezygnowano po II wojnie światowej. Samo pojęcie nawyku było jednak wykorzystywane zarówno w orzecznictwie, literaturze, jak i ustawodawstwie. Współcześnie można rozważyć pojęcie nawyku oraz jego znaczenie psychologiczne oraz se-mantyczne w ramach analizy struktury przestępstwa przy ocenie czynu, bez-prawności, karalności, karygodności oraz winy. Przeprowadzona analiza struk-turalna wskazuje na potrzebę szerszego uwzględniania pojęć z zakresu psycho-logii w prawie karnym, które umożliwiają dokładniejszą ocenę zachowań ocenianych na podstawie prawa karnego.

References

  1. Aarts Henk, Custers Ruud, Marien Hans (w:) The Psychology of Habit: Theory Mechanism, Change, and Contexts, red. B. Verplanken, Springer 2018 [Google Scholar]
  2. Aarts Henk, Midden Cees J.H., De Vries Peter W., Changing simple energy-related consumer behaviors: How the enactment of intentions is thwarted by acting and non-acting habits, „Environment and Behavior” 2011/43(5), https://doi.oryg/10.1177/0013916510369630 (dostęp: 18.05.2025 r.) [Google Scholar]
  3. Barczak-Oplustil Agnieszka, Zasada koincydencji winy i czynu w Kodeksie karnym, Krakowski Instytut Prawa Karnego Fundacja, Kraków 2016 [Google Scholar]
  4. Bojarski Tadeusz (w:) Kodeks karny. Komentarz, red. T. Bojarski, Warszawa 2016 [Google Scholar]
  5. Botvinick Matthew, Plaut David C., Doing without schema hierarchies: A recurrent connectionist approach to normal and impaired routine sequential action, „Psychological Review” 2004/111 [Google Scholar]
  6. Buchała Kazimierz, Wolter Władysław, Wykład prawa karnego na podstawie kodeksu karnego z 1969 r. Nauka o ustawie karnej i przestępstwie, Kraków 1979 [Google Scholar]
  7. Budyn-Kulik Magdalena, Umyślność w prawie karnym i psychologii. Teoria i praktyka sądowa, Warszawa 2015 [Google Scholar]
  8. Daniluk Paweł (w:) Kodeks karny. Komentarz, red. R. A. Stefański, Warszawa 2018 [Google Scholar]
  9. Daszkiewicz Krystyna, Przestępstwo z premedytacją, Warszawa 1968 [Google Scholar]
  10. De Houwer Jan, Moors Agnes, Automaticity: A theoretical and conceptual analysis, „Psychological Bulletin” 2006/132(2), https://doi.oryg/10.1037/0033-2909.132.2.297 (dostęp: 18.05.2025 r.) [Google Scholar]
  11. Giezek Jacek, Deformacje spostrzegania jako przyczyna przestępstw nieumyślnych, „Nowe Prawo” 1990/4–6 [Google Scholar]
  12. Hirsch Hans Joachim, Das Schuldprinzip und seine Funktion im Strafrecht, „Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft” 1994/106 [Google Scholar]
  13. James William, Habit, Kessinger Publishing 2010 [Google Scholar]
  14. Janiszewska Beata (w:) Kodeks karny. Komentarz, red. R. A. Stefański, Warszawa 2023 [Google Scholar]
  15. Jaworska-Wieloch Anna, Odpowiedzi do testu nr 5 (w:) Prawo karne. Testy i kazusy, Warszawa 2022 [Google Scholar]
  16. Ji Mindi F., Wood Wendy, Purchase and consumption habits: Not necessarily what you intend, „Journal of Consumer Psychology” 2007/17(4), https://doi.org/10.1016/S1057-7408(07)70037-2 (dostęp: 18.05.2025 r.) [Google Scholar]
  17. Kaczmarek Tomasz, Giezek Jacek, Przestępstwo z niedbalstwa jako wynik deficytu informacji, „Przegląd Prawa Karnego” 1990/4 [Google Scholar]
  18. Kaczmarek Tomasz, Spory wokół pojęcia winy w prawie karnym (w:) W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Andrzeja Wąska, red. L. Leszczyński, E. Skrętowicz, Z. Hołda, Lublin 2005 [Google Scholar]
  19. Kardas Piotr (w:) Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Komentarz do art. 1–52, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2016 [Google Scholar]
  20. Kardas Piotr, Dozwolone ryzyko sportowe – pozaustawowy kontratyp czy element precyzujący płaszczyznę bezprawności?, „Przegląd Sądowy” 2009/1 [Google Scholar]
  21. Kardas Piotr, Majewski Jarosław, O dwóch znaczeniach winy w prawie karnym, „Państwo i Prawo” 1993/10 [Google Scholar]
  22. Knussen Christina, Yule Fred, “I’m not in the habit of recycling” the role of habitual behavior in the disposal of household waste, „Environment and behavior” 2008/40(5), https://doi.org/10.1177/00139165073075 (dostęp: 18.05.2025 r.) [Google Scholar]
  23. Konieczniak Przemysław, Czyn jako podstawa odpowiedzialności w prawie karnym, Kraków 2002 [Google Scholar]
  24. Królikowski Michał (w:) Kodeks karny. Część ogólna, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, Warszawa 2010, t. 1 [Google Scholar]
  25. Krychowski Tadeusz, Rapport présenté en 1939 (w:) Recueil de documents en matière pénale et pénitentiaire, red. E. Delaquis, Brno 1947/48 [Google Scholar]
  26. Lachowski Jerzy (w:) Kodeks karny. Komentarz, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2016 [Google Scholar]
  27. Lally Phillippa, Potts Henry W.W., van Jaarsveld Cornelia H.M., Wardle Jane, How are habits formed: Modelling habit formation in the real world, „European Journal of Social Psychology” 2009/40(6), https://doi.oryg/10.1002/ejsp.674 (dostęp: 18.05.2025 r.) [Google Scholar]
  28. Loehr Daniel, Amicus Curie brief by Daniel Loehr, scholar of the role of eugenics in habitual criminals laws, in support of petitioner David L. Ward, 2024, https://www.scribd.com/document/717393657/202303-05-Daniel-Loehr-Amicus-Brief (dostęp: 18.05.2025 r.) [Google Scholar]
  29. Lombroso Cesare, Criminal Man, Duke University Press 2006 (pierwsze wydanie 1876) [Google Scholar]
  30. Łabuda Grzegorz (w:) Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021 [Google Scholar]
  31. Makarewicz Juliusz, Mosing Kazimierz, Komentarz do Kodeksu Karnego, Lwów 1938 [Google Scholar]
  32. Małecki Mikołaj, Sławiński Marek, Guilt in Criminal Law: Guilt in Us or in the Stars? (w:) Law and Mind. A Survey of Law and the Cognitive Sciences, red. B. Brożek, J. Hage, N.A Vincent, Cambridge 2021 [Google Scholar]
  33. Marek Andrzej, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010 [Google Scholar]
  34. Mącior Władysław, Czyn ludzki i jego znaczenie w prawie karnym. Zagadnienie podstawowe, Warszawa 1990 [Google Scholar]
  35. Mezger Edmund, Strafrecht, Ein Lehrbuch, Monachium/Lipsk 1931 [Google Scholar]
  36. Morris Norval, The Habitual Criminal, Londyn 1951 [Google Scholar]
  37. Mozgawa Marek (w:) Prawo karne materialne. Część ogólna, red. M. Mozgawa, Warszawa 2024 [Google Scholar]
  38. Nourse Victoria F., In Reckless Hands: Skinner V. Oklahoma and the Near-Triumph of American Eugenics, W. W. Norton & Company 2008 [Google Scholar]
  39. Pastwa-Wojciechowska Beata, Zalewski Wojciech, O pojęciu winy z perspektywy psychologa i prawnika (w:) Psychologia i prawo. Między teorią a praktyką, red. E. Habzda-Siwek, J. Kabzińska, Sopot 2014 [Google Scholar]
  40. Patrays Wojciech, Interpretacja karnistyczna. Studium metodologiczne, Poznań 1988 [Google Scholar]
  41. Pohl Łukasz, Prawo karne. Wykład części ogólnej, Warszawa 2019 [Google Scholar]
  42. Potulski Jacek, Ocena stopnia społecznej szkodliwości czynu jako sposób realizacji zasady subsydiarności prawa karnego, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2005/3 [Google Scholar]
  43. Przesławski Tomasz, Psychika, czyn, wina. Wpływ czynnika psychicznego na zachowanie człowieka i jego winę jako podstawę odpowiedzialności karnej, Warszawa 2008 [Google Scholar]
  44. Sekcja Prawa Karnego Komisji Kodyfikacyjnej, tom V, z. 3, https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/40072 (dostęp: 18.05.2025 r.) [Google Scholar]
  45. Soszyńska Daniela, Alkohol a psychika, Warszawa 1980 [Google Scholar]
  46. Sykuna Sebastian, Zajadło Jerzy, Kontrowersje wokół tzw. obrony przez kulturę – okoliczność wyłączająca winę, okoliczność łagodząca czy nadużycie prawa do obrony?, „Przegląd Sądowy” 2007/6 [Google Scholar]
  47. Szewczyk Maria (w:) Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz. Tom II, red. A. Zoll, Warszawa 2008 [Google Scholar]
  48. Śliwonik Szymon, Prawnokarne aspekty rozpijania małoletniego, „Kortowski Przegląd Prawniczy” 2023/3, https://doi.org/10.31648/kpp.9413 (dostęp 18.05.2025 r.) [Google Scholar]
  49. Świda Witold, Przestępca z nawyknienia w polskim prawie karnym, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1938 [Google Scholar]
  50. Verplanken B. (w:) The Psychology of Habit: Theory Mechanism, Change, and Contexts, red. B. Verplanken, Springer 2018 [Google Scholar]
  51. Wachsmann Nikolaus, From Indefinite Confinement to Extermination “HABITUAL CRIMINALS” IN THE THIRD REICH (w:) Serial Offenders: Theory and Practice, Jones &Barlett Learning, red. K. Borgeson, K. Kuehnie, Boston 2012 [Google Scholar]
  52. Warylewski Jarosław (w:) System Prawa Karnego. Tom 1. Zagadnienia ogólne, red. A. Marek, Warszawa 2010 [Google Scholar]
  53. Wen Chu Wu Michele, Culture Is No Defence for Infanticide, „Journal of Gender, Social Policy & The Law” 2003/11(2) [Google Scholar]
  54. Wolter Władysław, O czynie jako działaniu lub zaniechaniu przestępnym, „Państwo i Prawo” 1956/5–6 [Google Scholar]
  55. Wolter Władysław, Z rozważań nad winą nieumyślną, „Państwo i Prawo” 1962/5–6 [Google Scholar]
  56. Zalewski Wojciech (w:) Kodeks karny. Komentarz, art. 65, red. R.A. Stefański, Warszawa 2023, Legalis [Google Scholar]
  57. Zawłocki Robert, Pojęcie i funkcje społecznej szkodliwości czynu w prawie karnym, Warszawa 2006 [Google Scholar]
  58. Ziembiński Zygmunt, Daszkiewicz Krystyna, Sołtysiński Stanisław, Trójgłos o prawniczym pojęciu czynu, „Studia Prawnicze” 1971/29 [Google Scholar]
  59. Zimmerman Jan, Prawo administracyjne, Warszawa 2020 [Google Scholar]
  60. Zoll Andrzej (w:) Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Komentarz do art. 1–52, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2016 [Google Scholar]
  61. Zoll Andrzej, Karalność i karygodność czynu jako odrębne elementy struktury przestępstwa (w:) Teoretyczne problemy odpowiedzialności karnej w polskim i niemieckim prawie karnym, red. T. Kaczmarek, Wrocław 1990 [Google Scholar]
  62. Zoll Andrzej, Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny. Zasady odpowiedzialności karnej, Warszawa 1998 [Google Scholar]
  63. Zoll Andrzej, O normie prawnej z punktu widzenia prawa karnego, „Krakowskie Studia Prawnicze” 1990 [Google Scholar]
  64. Zoll Andrzej, Okoliczności wyłączające bezprawność czynu, Warszawa 1982 [Google Scholar]

Downloads

Download data is not yet available.