Skip to main navigation menu Skip to main content Skip to site footer
##common.pageHeaderLogo.altText##

No. 8 (2026)

Artykuły

Przymus adwokacko-radcowski jako wartość w procesie cywilnym

  • Tadeusz Zembrzuski
DOI: https://doi.org/10.54383/0031-2026.08.2  [Google Scholar]
Published: 2026-11-03

Abstract

Ewolucja przepisów dotyczących katalogu pełnomocników oraz problematyki pozbawienia strony zdolności postulacyjnej jest wypadkową zmieniających się uwarunkowań społeczno-gospodarczych. Postępowanie cywilne ulega profesjonalizacji, zaś złożoność dziedziny prawa i postępujący stopień skomplikowania stosunków społecznych uzasadnia szeroki udział profesjonalistów świadczących zawodowo pomoc prawną. Gwarantem realizacji prawa do sądu oraz zapewnienia postępowaniu przymiotu efektywności jest obowiązywanie szeroko i racjonalnie ukształtowanego przymusu adwokacko-radcowskiego. Ograniczanie zdolności postulacyjnej chroni zarówno interes indywidualny strony, jak i interes publiczny. Zakres obligatoryjnego zastępstwa procesowego pozostaje zbyt wąski, z czym wiąże się sukcesywne osłabianie gwarancji prawa do sądu. Przymus adwokacko-radcowski nie jest zatem procesowym ograniczeniem praw stron i uczestników postępowania sądowego, lecz mechanizmem mającym istotny wpływ na realizację wartości procesu cywilnego.

References

  1. Berutowicz Włodzimierz, Charakter zmian prawa postępowania cywilnego w Polsce Ludowej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego. Seria A, Prawo” 1958/3 [Google Scholar]
  2. Bodio Joanna, Przymus adwokacko-radcowski – uwagi o stanie obecnym i perspektywach zmian, „Radca Prawny. Zeszyty Naukowe” 2015/1(2) [Google Scholar]
  3. Bodio Joanna, Zdolność procesowa a zdolność postulacyjna. Glosa do uchwały SN z dnia 26 lutego 2015 r., III CZP 102/14, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2019/11, poz. 105 [Google Scholar]
  4. Borkowski Grzegorz, Udział adwokata w postępowaniu cywilnym jako remedium w świetle art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (w:) Jus et remedium. Księga jubileuszowa Profesora Mieczysława Sawczuka, red. A. Jakubecki, J.A. Strzępka, Warszawa 2010 [Google Scholar]
  5. Cichorska Monika, Kilka uwag o pełnomocnictwie procesowym cywilnym, „Polski Proces Cywilny” 2018/1 [Google Scholar]
  6. Cichorska Monika, Pełnomocnictwo w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2024 [Google Scholar]
  7. Cieślak Sławomir, Ewolucja formalizmu procesowego w okresie pięćdziesięciu lat obowiązywania polskiego kodeksu postępowania cywilnego, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2015/4 [Google Scholar]
  8. Cieślak Sławomir, Zaufanie strony a zaostrzanie rygorów procesowych stosowanych w odniesieniu do wadliwych czynności adwokatów i radców prawnych w postępowaniu cywilnym (w:) Tajemnica adwokacko-radcowska i notarialna oraz inne środki ochrony zaufania w postępowaniu cywilnym, red. S. Cieślak, Warszawa 2022 [Google Scholar]
  9. Dalka Sławomir, Rola i zadania art. 5 k.p.c., „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2005/7–9 [Google Scholar]
  10. Demendecki Tomasz, Podstawy udzielenia pomocy prawnej z urzędu w polskim procesie cywilnym – uwagi ogólne. Ewolucja instytucji. Tradycja i postęp (w:) Jus et remedium. Księga jubileuszowa Profesora Mieczysława Sawczuka, red. A. Jakubecki, J.A. Strzępka, Warszawa 2010 [Google Scholar]
  11. Derdak Mateusz, Skutki niezachowania obowiązkowego zastępstwa procesowego w sprawach własności intelektualnej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej” 2022/4 [Google Scholar]
  12. Dziurda Marcin, Pojęcie i rodzaje zastępstwa w ustawie o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (w:) Prawo i państwo. Księga jubileuszowa 200-lecia Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, red. L. Bosek, Warszawa 2017 [Google Scholar]
  13. Dziurda Marcin, Postępowanie w sprawach własności intelektualnej z perspektywy systemowej, „Przegląd Sądowy” 2020/10 [Google Scholar]
  14. Dziurda Marcin, Zastępstwo osób prawnych przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej, „Polski Proces Cywilny” 2017/4 [Google Scholar]
  15. Ereciński Tadeusz, Weitz Karol, Efektywność ochrony prawnej udzielanej przez sądy w Polsce, „Przegląd Sądowy” 2005/10 [Google Scholar]
  16. Ereciński Tadeusz, Kilka refleksji o przymusie adwokacko-radcowskim (w:) XX lat samorządu radców prawnych. 1982–2002. Księga jubileuszowa, red. J. Żuławski, Warszawa 2002 [Google Scholar]
  17. Fenichel Zygmunt, Obowiązkowe zastępstwo adwokackie wedle kodeksu postępowania cywilnego, „Głos Adwokatów” 1931/2 [Google Scholar]
  18. Fierich Franciszek Xawery, Nauka o sądach cywilnych i procedura cywilna, t. 2, Prawo procesowe cywilne, Kraków 1905 [Google Scholar]
  19. Fierich Franciszek Xawery, Strony i ich zastępcy (w:) Polska procedura cywilna. Projekty referentów z uzasadnieniem. Przedruk wyczerpanych druków z r. 1921 i 1923, Warszawa 1928, t. 1 [Google Scholar]
  20. Godlewski Stanisław, K.p.c. a przymus adwokacki, „Głos Sądownictwa” 1933/7–8 [Google Scholar]
  21. Gołaszewska Agnieszka, Obowiązkowe zastępstwo procesowe w sprawach własności intelektualnej – uwagi na tle art. 872 kodeksu postępowania cywilnego, „Palestra” 2022/1–2 [Google Scholar]
  22. Gołąb Stanisław, O pełnomocnikach w procesie cywilnym, „Palestra” 1938/10 [Google Scholar]
  23. Gołąb Stanisław, Polski kodeks postępowania cywilnego a procedura cywilna austriacka, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1931/11 [Google Scholar]
  24. Góra-Błaszczykowska Agnieszka, Zasada równości stron w procesie cywilnym, Warszawa 2008 [Google Scholar]
  25. Grzegorczyk Paweł, O przymusie adwokacko-radcowskim w postępowaniu grupowym i konsekwencjach jego niezachowania, „Monitor Prawniczy” 2012/11 [Google Scholar]
  26. Grzegorczyk Paweł, Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Ogólna charakterystyka, Warszawa 2011 [Google Scholar]
  27. Gudowski Jacek, Pełnomocnictwo procesowe w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2024 [Google Scholar]
  28. Hahn Zygmunt, Kasacja wedle polskiego kodeksu postępowania cywilnego, „Czasopismo Sędziowskie” 1932/1–2 [Google Scholar]
  29. Harla Andrzej Grzegorz, Udzielanie przez sąd stronom i uczestnikom postępowania cywilnego wskazówek w świetle art. 5 k.p.c. (uwagi de lege lata i de lege ferenda), „Przegląd Sądowy” 2010/3 [Google Scholar]
  30. Iaroslavska Marianna-Elizabet, Bezwzględny przymus adwokacko-radcowsko-rzecznikowski a prawo do sądu (w:) Konstytucyjne aspekty procesu cywilnego, red. A. Orzeł-Jakubowska, T. Zembrzuski, Warszawa 2023 [Google Scholar]
  31. Iaroslavska Marianna-Elizabet, Obligatoryjne zastępstwo procesowe środkiem ochrony stron w kontradyktoryjnym postępowaniu opartym na systemie prekluzji, „Polski Proces Cywilny” 2023/1 [Google Scholar]
  32. Jarocha Andrzej, Potrzeba nowego kształtu przymusu adwokacko-radcowskiego w KPC – bariery i wyzwania, „Monitor Prawniczy” 2025/4 [Google Scholar]
  33. Jarocha Andrzej, Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu cywilnym, czyli od przyprawców do gwarantów profesjonalizmu procesowego (w:) Tajemnica adwokacko-radcowska i notarialna oraz inne środki ochrony zaufania w postępowaniu cywilnym, red. S. Cieślak, Warszawa 2022 [Google Scholar]
  34. Jaślikowski Marek, Wyłączenia podmiotowe spod przymusu adwokacko-radcowskiego w postępowaniu cywilnym (w:) Aurea Praxis, Aurea Theoria. Księga pamiątkowa ku czci prof. Tadeusza Erecińskiego, red. J. Gudowski, K. Weitz, Warszawa 2011, t. 2 [Google Scholar]
  35. Jodłowski Jerzy, Nowe drogi polskiego procesu cywilnego, „Nowe Prawo” 1951/6 [Google Scholar]
  36. Jodłowski Jerzy, Z zagadnień polskiego procesu cywilnego, Warszawa 1961 [Google Scholar]
  37. Kleyna Dobrosław, Przymus adwokacki, „Palestra” 1926/7 [Google Scholar]
  38. Korzonek Jan, Przyczynki do polskiego procesu cywilnego, Kraków 1931 [Google Scholar]
  39. Korzonek Jan, Przymus adwokacki w kodeksie postępowania cywilnego, „Głos Prawa” 1931/2 [Google Scholar]
  40. Krzemiński Zdzisław, Pełnomocnik w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971 [Google Scholar]
  41. Lubiński Kazimierz, Prawo do rzetelnego procesu cywilnego (w:) Praworządność i jej gwarancje, red. D. Kala, Warszawa 2009 [Google Scholar]
  42. Łazarska Aneta, Rzetelny proces cywilny, Warszawa 2012 [Google Scholar]
  43. Łukasik Korneliusz, Konstytucyjne prawo do sądu „każdego” a przymus adwokacko--radcowski w sprawie skargi kasacyjnej w postępowaniu przed Sądem Najwyższym, „Annales UMCS” 2013/60 [Google Scholar]
  44. Łyczywek Roman, Historia adwokatury polskiej okresu zaborów, „Palestra” 1971/9 [Google Scholar]
  45. Manowska Małgorzata, Zmiany w Kodeksie postępowania cywilnego wprowadzone w 2004 r., „Przegląd Sądowy” 2005/5 [Google Scholar]
  46. Markiewicz Krystian, Zastępstwo procesowe w świetle projektowanych zmian Kodeksu postępowania cywilnego (w:) Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, red. K. Markiewicz, Warszawa 2021 [Google Scholar]
  47. May Joanna, Obrona pozwanego w procesie cywilnym przed sądem I instancji, Warszawa 2013 [Google Scholar]
  48. M. J., Uwagi krytyczne o przymusie adwokackim, „Głos Sądownictwa” 1933/4 [Google Scholar]
  49. Mokry Józef, Czynności procesowe podmiotów dochodzących ochrony praw w postępowaniu cywilnym, „Acta Universitatis Wratislaviensis” 1993/225 [Google Scholar]
  50. Moszyński Remigjusz, Parę uwag o przymusie adwokackim w sądach grodzkich, „Głos Sądownictwa” 1935/11 [Google Scholar]
  51. Nagórski Zygmunt, Wyodrębnienie adwokatów przy najwyższych instancjach sądowych, „Głos Prawa” 1925/17–18 [Google Scholar]
  52. Oklejak Andrzej, Z problematyki zaskarżalności orzeczeń sądowych w postępowaniu cywilnym, „Studia Cywilistyczne” 1975/XXV–XXVI [Google Scholar]
  53. Olaś Andrzej, Kilka uwag o przymusie adwokacko-radcowsko-rzecznikowskim w postępowaniu w sprawach własności intelektualnej, „Monitor Prawniczy” 2021/20 [Google Scholar]
  54. Osajda Konrad, Pełnomocnicy uprawnieni do wnoszenia kasacji i występowania przed najwyższymi organami sądowymi, „Palestra” 2004/11–12 [Google Scholar]
  55. Osowy Piotr, Aktywność informacyjna sądu a ustawowe granice pomocy stronie – rozważania na tle art. 5 k.p.c., „Rejent” 2003/7–8 [Google Scholar]
  56. Pagiela Andrzej, Zasada „fair trial” w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2003/2 [Google Scholar]
  57. Petrusewicz Kazimierz, Zwrot ku pierwiastkowi publicznemu w procesie cywilnym, „Rocznik Prawniczy Wileński” 1928 [Google Scholar]
  58. Piasecki Kazimierz, Pozbawienie możności obrony w międzynarodowym procesie cywilnym, „Państwo i Prawo” 1980/11 [Google Scholar]
  59. Piątek Wojciech, Glosa do wyroku TK z dnia 8 kwietnia 2014 r., SK 22/11, „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” 2014/4 [Google Scholar]
  60. Pietrzkowski Henryk, Prawo do rzetelnego procesu w świetle zmienionej procedury cywilnej, „Przegląd Sądowy” 2005/10 [Google Scholar]
  61. Pilich Mateusz, Pełnomocnicy procesowi dopuszczeni do działania przed sądami najwyższymi (analiza problemu na tle prawnoporównawczym) (w:) Studia i analizy Sądu Najwyższego, red. K. Ślebzak, Warszawa 2012, t. 6 [Google Scholar]
  62. Pinkalski Zbigniew, Regulacja sądownictwa do spraw własności intelektualnej a konstytucyjne prawo do sądu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej” 2020/2 [Google Scholar]
  63. Pogonowski Piotr, Efektywne postępowanie cywilne. Uwagi wstępne na tle ekonomicznej analizy prawa, „Polski Proces Cywilny” 2020/4 [Google Scholar]
  64. Redzik Adam, Kotliński Tomasz J., Historia adwokatury, Warszawa 2012 [Google Scholar]
  65. Sawczuk Mieczysław, Europejskie prawo sądowe cywilne in statu nascendi (w:) Księga pamiątkowa ku czci Profesora Stanisława Włodyki. Studia z prawa gospodarczego i handlowego, Kraków 1994 [Google Scholar]
  66. Siedlecki Władysław, Przebudowa sądowego postępowania cywilnego w Polsce Ludowej, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1959/3 [Google Scholar]
  67. Sieradzka Małgorzata, Przymus adwokacko-radcowski przy dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym – glosa – III CZP 28/11, „Monitor Prawniczy” 2014/7 [Google Scholar]
  68. Sikorski Aleksander, Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu grupowym, „Palestra” 2017/3 [Google Scholar]
  69. Sobkowski Józef, Pełnomocnictwo procesowe – jego istota, powstanie i wygaśnięcie, Poznań 1967 [Google Scholar]
  70. Sowiński Piotr K., Rzymskie korzenie rzetelności adwokackiej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego. Seria Prawnicza” 2018/101 [Google Scholar]
  71. Stawarska-Rippel Anna, O początkach prac nad nowym kodeksem postępowania cywilnego w Polsce Ludowej: program i założenia ideologiczne, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego. Z dziejów prawa” 2013/6 [Google Scholar]
  72. Strus-Wołos Monika, Ochrona osób z zaburzeniami psychicznymi, intelektualnymi i osób starszych w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2026 [Google Scholar]
  73. Studzińska Joanna, Prawo czy konieczność posiadania pełnomocnika profesjonalnego dla ochrony strony słabszej w postępowaniu cywilnym. Kilka uwag praktycznych (w:) Ochrona strony słabszej stosunku prawnego. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Adamowi Zielińskiemu, red. M. Boratyńska, Warszawa 2016 [Google Scholar]
  74. Sychowicz Marek, Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu cywilnym, „Palestra” 1996/7–8 [Google Scholar]
  75. Szyszkowski Wacław, O przymusie adwokackim w postępowaniu egzekucyjnym, „Wiadomości Prawnicze” 1934/6–7 [Google Scholar]
  76. Thon Albert, Krytyka Kodeksu postępowania cywilnego ze stanowiska teorji procesu i doświadczenia praktyki. Cz. I., Warszawa 1936 [Google Scholar]
  77. Tomaszek Andrzej, Wojewódzka Joanna, Sprawy własności intelektualnej – nowe postępowanie odrębne w polskiej procedurze cywilnej, „Monitor Prawniczy” 2020/15 [Google Scholar]
  78. Waligórski Marian, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa 1947 [Google Scholar]
  79. Waligórski Marian, Polskie prawo procesowe cywilne. Dynamika procesu (postępowanie), Warszawa 1947 [Google Scholar]
  80. Waśkowski Eugeniusz, Adwokatura przy Sądzie Najwyższym, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1937/31 [Google Scholar]
  81. Waśkowski Eugeniusz, System procesu cywilnego. Cz. I. Wstęp teoretyczny. Zasady racjonalnego ustroju sądów i procesu cywilnego, Wilno 1932 [Google Scholar]
  82. Weitz Karol, Współczesne problemy kodyfikacji prawa postępowania cywilnego, „Forum Prawnicze” 2020/3 [Google Scholar]
  83. Wengerek Edward, Demokratyzacja procesu cywilnego w Polsce Ludowej, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1975/1 [Google Scholar]
  84. Zembrzuski Tadeusz, Formalizm procesowy a skutki wadliwego oznaczenia pisma procesowego spełniającego wymagania środka zaskarżenia, „Przegląd Sądowy” 2018/1 [Google Scholar]
  85. Zembrzuski Tadeusz, Kilka uwag o przymusie adwokacko-radcowskim w postępowaniu przed Sądem Najwyższym po nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, „Przegląd Sądowy” 2006/1 [Google Scholar]
  86. Zembrzuski Tadeusz, Komentarz do art. 871 (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. P. Rylski, A. Olaś, Warszawa 2025, Legalis [Google Scholar]
  87. Zembrzuski Tadeusz, Nieważność postępowania w procesie cywilnym, Warszawa 2017 [Google Scholar]
  88. Zembrzuski Tadeusz, Pouczanie strony występującej w procesie cywilnym bez zawodowego pełnomocnika co do wnoszenia środków zaskarżenia (w:) Ochrona strony słabszej stosunku prawnego. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Adamowi Zielińskiemu,red. M. Boratyńska, Warszawa 2016 [Google Scholar]
  89. Zembrzuski Tadeusz, Pozbawienie możności obrony praw strony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (w:) Ius est a iustitia appellatum. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Wiśniewskiemu, red. M. Tomalak, Warszawa 2017 [Google Scholar]
  90. Zembrzuski Tadeusz, Prawda jako wartość sprawiedliwego procesu, „Przegląd Sądowy” 2023/7–8 [Google Scholar]
  91. Zembrzuski Tadeusz, Przyznanie prawa ubogich w postępowaniu cywilnym (w:) Aurea Praxis, Aurea Theoria. Księga pamiątkowa ku czci prof. Tadeusza Erecińskiego, red. J. Gudowski, K. Weitz, Warszawa 2011, t. 1 [Google Scholar]
  92. Zembrzuski Tadeusz, Skarga kasacyjna. Dostępność w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011 [Google Scholar]
  93. Zembrzuski Tadeusz, Względny przymus bezwzględny, czyli pełnomocnik procesowy w sprawach własności intelektualnej (w:) In varietate concordia. Księga jubileuszowa Profesora Ryszarda Skubisza, red. E. Całka, A. Jakubecki, M. Nazar, A. Niewęgłowski, R. Poździk, Warszawa 2022 [Google Scholar]
  94. Zembrzuski Tadeusz, Zaufanie strony a odmowa sporządzenia przez pełnomocnika nadzwyczajnego środka zaskarżenia (w:) Tajemnica adwokacko-radcowska i notarialna oraz inne środki ochrony zaufania w postępowaniu cywilnym, red. S. Cieślak, Warszawa 2022 [Google Scholar]
  95. Zieliński Andrzej, Przepisy o pełnomocnikach procesowych po nowelizacji KPC, „Monitor Prawniczy” 2004/17 [Google Scholar]
  96. Zientalewicz Sandra, Kilka słów w odpowiedzi na pytanie, czy wymogi stawiane profesjonalnemu pełnomocnikowi muszą być wyższe niż stawiane stronie działającej osobiście (w:) Tajemnica adwokacko-radcowska i notarialna oraz inne środki ochrony zaufania w postępowaniu cywilnym, red. S. Cieślak, Warszawa 2022 [Google Scholar]

Downloads

Download data is not yet available.

Most read articles by the same author(s)