Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki
Nagłówek strony

Tom 32 (2025)

Artykuły

Władza „ludowa” wobec Kościoła ­katolickiego na pierwszej konferencji ­ wojewódzkiej PZPR w Rzeszowie w 1949 roku

  • Paweł Glugla
DOI: https://doi.org/10.52097/rs.2025.61-83  [Google Scholar]
Opublikowane: 17.08.2026

Abstrakt

W tekście przedstawiono negatywne postawy komunistyczne wobec Kościoła katolickiego na przykładzie województwa rzeszowskiego podczas pierwszej konferencji Wojewódzkiej PZPR w Rzeszowie w 1949 roku. Powołana do istnienia 15 grudnia 1948 r. PZPR kontynuowała po PPR walkę z duchowieństwem katolickim, która przybierała różnorodne formy. Rzeszowska Wojewódzka PZPR musiała wykonywać otrzymywane odgórne z KC PZPR wytyczne. Jednakże szukano również lokalnych sposobów na „neutralizowanie” wpływu duchowieństwa na ludność, szczególnie wiejską. Z upływem czasu pojawiały się wśród partyjnych decydentów zróżnicowane co do zasad, metod i środków pomysły, na przejęcie rządu dusz w lokalnych społecznościach. Komunizowanie podkarpackich terenów, zwłaszcza wsi i całkowite odseparowywanie ich mieszkańców od Kościoła okazało się w powojennych warunkach polskich w praktyce niewykonalne. Establishment partyjny, forsując izolację duchownych od chłopo-rolników i ich rodzin, paradoksalnie jednoczył tę liczną grupę społeczną w działalności antysystemowej. Nie doceniano wielowiekowych tradycji katolickich, szczególnie na obszarach wiejskich, a także przywiązania chłopów do ziemi. Poszczególni przedstawiciele organizacji partyjnych z województwa rzeszowskiego wykazywali zniecierpliwienie i chęć szybkiego rozprawienia się z duchowieństwem i społecznościami wiernych świeckich, czemu sprzeciwiał się obecny na posiedzeniach plenarnych Roman Zambrowski, przedstawiciel KC PZPR.

Bibliografia

  1. Źródła [Google Scholar]
  2. Archiwum Państwowe w Łodzi (APŁ) [Google Scholar]
  3. sygn. 39/1254/0/4/33, Komitet Łódzki Polskiej Partii Robotniczej, Instrukcje, uchwały, okólniki KC. [Google Scholar]
  4. Archiwum Państwowe w Rzeszowie (APRz) [Google Scholar]
  5. sygn. 59/1246/0/1/1, KW PZPR w Rzeszowie, I Wojewódzka Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza PZPR. [Google Scholar]
  6. sygn. 59/1246/0/1/2, KW PZPR w Rzeszowie, II Wojewódzka Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza PZPR. [Google Scholar]
  7. sygn. 59/1246/0/40/13665, Gosztyła Franciszek. Życiorys – walki GL, AL i BCh z Niemcami na terenie powiatu przeworskiego, strajki robotników rolnych w Kańczudze (przed 1939 r.). [Google Scholar]
  8. III Plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (11,12,13 listopada 1949 r.), „Nowe Drogi. Czasopismo społeczno-polityczne. Organ Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, 1949. [Google Scholar]
  9. Berman J., O dorobku ideologicznym PPR i zadaniach Partii w przededniu zjednoczenia. Referat wygłoszony na Plenum KC PPR dn. 6 lipca 1948 r., „Nowe Drogi. Czasopismo społeczno-polityczne. Organ Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, 1948, nr 10. [Google Scholar]
  10. Dz.U. 1925, nr 72, poz. 501. [Google Scholar]
  11. Papież Pius XII do biskupów niemieckich 1948 r. Pełny tekst listu z dnia 1 marca 1948 roku, wstęp i red. Z. Hierowski, Katowice-Wrocław-Szczecin-Olsztyn 1948. [Google Scholar]
  12. Przemówienie F. Mazura na Plenum KC PPR [31 VIII-3 IX 1948 r.], „Nowe Drogi. Czasopismo społeczno-polityczne. Organ Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, 11(1948). [Google Scholar]
  13. PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, władze naczelne, I sekretarze komitetów wojewódzkich 1948–1982, oprac. W. Ciempiel, J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1983. [Google Scholar]
  14. Opracowania [Google Scholar]
  15. Andres Z., Encyklopedia Rzeszowa, Rzeszów 2004. [Google Scholar]
  16. Błasińska M., Cud. W 1949 r. Lublin stał się Częstochową, Lublin 2019. [Google Scholar]
  17. Mieczysław Rudolf Trześniak, Biuletyn Informacji Publicznej IPN, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/26156 [dostęp: 11.11.2024]. [Google Scholar]
  18. Józef Kalinowski, Biuletyn Informacji Publicznej IPN, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/22752 [dostęp: 10.11.2024]. [Google Scholar]
  19. Chmielecki P., Sposoby walki z Kościołem w PRL w latach czterdziestych i pozostałych XX wieku, „Sympozjum”, 2019, nr 1 (36). [Google Scholar]
  20. Eisler J., Polska Rzeczpospolita Ludowa — szkic do rozważań o laicyzacji państwa, „Kwartalnik Historyczny”, 122 (2015), z. 4. [Google Scholar]
  21. Dębiński J., Kościół w Polsce represjonowany przez władze komunistyczne w latach 1944-1989, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 97 (2012). [Google Scholar]
  22. Glugla P., Reakcje prasy i społeczeństwa na proces biskupa Czesława Kaczmarka w meldunkach Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie, w: W interesie obcego rządu? Komunistyczny aparat represji wobec działalności wywiadowczej na terenie kraju (1945-1956), red. T. Krok, Warszawa 2024. [Google Scholar]
  23. Kaliński J., Polityka gospodarcza Polski w latach 1948-1956, Warszawa 1987. [Google Scholar]
  24. Ligarski S., W kleszczach totalitaryzmów. Księdza Romana Gradolewskiego i ojca Jacka Hoszyckiego życiorysy niedopowiedziane, Warszawa 2017. [Google Scholar]
  25. Mażewski L., Władza, własność i położenie Kościoła. Z dziejów autorytaryzmu w Polsce w latach 1944/1945-1989/1990, Toruń 2015. [Google Scholar]
  26. Mołdawa T., Ludzie władzy 1944-1991. Władze państwowe i polityczne Polski wg stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991. [Google Scholar]
  27. Mołdawa T., Naczelne władze państwowe Polski Ludowej 1944-1979, Warszawa 1979. [Google Scholar]
  28. Nabywaniec S., Sprawa Obiektowa nr 1. Kościół. Kościół przemyski w świetle akt rzeszowskiej bezpieki 1944-1989, t. 1-2, Rzeszów 2011. [Google Scholar]
  29. Nadolski Bronisław, https://www.powiatlancut.pl/slownik/78,filtr.html [dostęp: 17.11.2024]. [Google Scholar]
  30. Polska 1944-1991. Informator historyczny. Struktury i ludzie, A. Kochański przy współudziale E. Ciborskiej, A. Merkera, i G. Sołtysiaka, t. 1-2, Warszawa 2022. [Google Scholar]
  31. Ptasiński J., Z doświadczeń pracy partyjnej w województwie rzeszowskim, „Nowe Drogi”, 1951, nr 6 (30). [Google Scholar]
  32. Pyter M., Prawne zasady funkcjonowania oświaty w Polsce Ludowej, „Studia Iuridica Lublinensia”, 24 (2015), z. 4. [Google Scholar]
  33. Resler T., Konkordat z 1925 roku – podstawa funkcjonowania Kościoła katolickiego w II Rzeczypospolitej, „Acta Erasmiana”, 2016, nr 13. [Google Scholar]
  34. Szumiło M., Roman Zambrowski 1909-1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce, Warszawa 2014. [Google Scholar]
  35. Z żałobnej karty. Śp. Bronisław Nadolski, „Biuletyn. Koło Lwowian”, 26 (1987), nr 53, s. 100. [Google Scholar]
  36. Prasa [Google Scholar]
  37. „Dziennik Zachodni”, 4 (1948). [Google Scholar]
  38. „Nowiny Rzeszowskie. Organ KW Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, 1 (1949). [Google Scholar]

Downloads

Download data is not yet available.