Instytucja rodziców chrzestnych od czasów starożytnych do prawa dekretałów



Abstrakt

Niniejszy artykuł pozwala prześledzić proces krystalizowania się doktryny na temat chrzestnych oraz omawia skomplikowany proces ewolucji jakiemu podlegały przepisy prawa kościelnego dotyczące tej instytucji, od czasów starożytnych, do średniowiecznego prawa dekretałów. 

Kościół od czasów starożytnych przeciwny był dopuszczaniu do inicjacji chrześcijańskiej i do pierwszego z sakramentów wiary, bez poręczyciela, który zaświadczał o szczerości intencji kandydata oraz o prowadzeniu przez niego życia zgodnego z chrześcijańską moralnością. Narzędziem prawnym służącym temu celowi stała się instytucja chrzestnych. W archaicznej gminie funkcję taką prawdopodobnie pełniła cała wspólnota lokalna. W związku z wykrystalizowaniem się w III w. katechumenatu, pojawiła się instytucja chrzestnego indywidualnego, sponsora, który w przypadku chrztu małych dzieci, zazwyczaj osieroconych, wyręczał je w odpowiedziach wobec przedstawicieli Kościoła, jak również był świadkiem faktu chrztu. Instytucja ta, nie była początkowo sformalizowana od strony prawnej. Pierwsze przepisy pojawiły się w III w. i wraz z rozwojem społeczności kościelnej, podlegały one ewolucji. Efektem tego było pojawienie się wynikające z faktu bycia chrzestnym przeszkody pokrewieństwa duchowego. We wczesnym średniowieczu, na terenie Państwa Frankońskiego, ukształtował się nowy typ chrzestnego, patrina, jako instytucji mającej wymiar ściśle prawno - kanoniczny. Było to wynikiem zaniku stosowania starych obrzędów katechumenatu oraz rozpowszechnienia się zwyczaju udzielania chrztu noworodkom. W średniowieczu, w epoce scholastycznej, pojawiały się coraz bardziej szczegółowe przepisy dotyczące chrzestnych, zadań jakie mieli oni do wypełniania; warunków, które musieli wypełnić, aby móc podjąć funkcję chrzestnego; ilości chrzestnych. Dalszej ewolucji podlegała również przeszkoda pokrewieństwa duchowego. Rozwojowi przepisów na temat chrzestnych w prawie dekretałów towarzyszyła refleksja teologiczna, dzięki której dokonywał się z kolei postęp w naukach prawnych, m.in. zwrócono szczególną uwagę na obowiązek chrzestnych związany z zabezpieczeniem wychowania ochrzczonego dziecka w wierze.

W artykule przeanalizowany został również skomplikowany proces przeszczepiania przez synody legackie z XII i XIII w. na teren polskiej prowincji kościelnej samej instytucji chrzestnych, jak też norm na ten temat. Prześledzona została rówież dalsza ewolucję w tej materii, w prawie partykularnym, która dokonywała się dzięki średniowiecznym synodom prowincjalnym.


Słowa kluczowe

chrzest; katechumenat; chrzestni; pokrewieństwo duchowe

Aleksander z Hales, Alexandri Alensis Angli, doct. Irrefragabilis, ordinis minorum, Summae theologiae pars quarta […]. Coloniae Agrippinae, 1622;

Amalariusz, Amalarii epistola ad Carolum Magnum Imperatorem, PL 99, kol. 887 – 902;

Botte B., Hippolyte de Rome, La Tradition apostolique, texte latin, Paris 1946;

Bourgeios H., Sesboüé B., Tichon P., Znaki zbawienia. Sakramenty. Kościół. Najświętsza Maria Panna, Kraków 2001;
Brückner A., Kmotr, w: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 2000, s. 239;

Chrostowski W., Konferencje biblijne 2011/12, Judaizm rabiniczny, za: http://wch-biblijne.com/akademia/ABI_2011-2012.pdf [PDF, z dnia 2017-02-15];

Chrostowski W., Mojżesz w każdym mieście ma tych, którzy go głoszą (Dz 15,21), za: http://adonai.pl/czytania/?id=115 [z dnia 2017-02-15];

Chrzest, w: Słownik Teologii Biblijnej, red. X. Leon – Dufour, Poznań 1990, s. 130 - 134;
Corblet J., Histoire dogmatique, liturgique et archéologique du sacrement de Baptême, Tome second, Paris-Bruxelles-Genève 1882;

Corpus Iuris Canonici. Editio Lipsiensis secunda post Aemilii Ludouici Richteri curas ad librorum manu scriptorum et editionis romanae fidem recognouit et adnotatione critica instruxit Aemilius Fridberg, Pars I (Decretum Gratiani) et II (Decretalium collectiones), Graz 1955;

Corpus Iuris Civilis, Volumen secundum, Codex Iustinianus, recognovit et retractavit P. Krueger, Berlin 1959;

Crespetio P., Summa catholicae fidei, apostolicae doctrinae et ecclesiasticae disciplinae, nec non totius iuris canonici […] Lvgdvni MDXCVIII;

De Divinis oficiis liber, w: Beati Flacci Albini seu Alcuini Abbatis, Caroli Magni Regis ac Imperatoris, magistri opera […] Tomi secundi volumen primum, bmw, MDCCLXXVII;

Discipulus Umbriensium, w: Synody i kolekcje praw, Tom V, Księgi pokutne, tekst łaciński, grecki i polski, układ i opracowanie A. Baron, Kraków 2011;

Dujarier M., Instytucja rodziców chrzestnych, Concilium 1-10: 1966-1967, s. 65-68;

Dujarier M., Krótka historia katechumenatu, Poznań 1990;
Dujarieur M., Le parrainage des adultes aux trois premiers siècles de l`Eglise, Paris 1962;

Fijałek J., Najstarsze Statuty synodalne Biskupa Nankera z 2 października 1320 r., Kraków 1915;

Góralski W., Statuty synodalne legata Jakuba z Leodium, Prawo Kanoniczne 27: 1984 , n. 3-4, s. 149-171;

Góralski W., Wprowadzenie do historii ustawodawstwa synodalnego w Polsce, Lublin 1991;

Hemperek P., Chrzestni rodzice, w: Encyklopedia Katolicka, red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz, Lublin 1979, kol. 378;

Hemperek P., Góralski W., Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego. Historia źródeł i nauki prawa kanonicznego, Tom 1, Część 1, Lublin 1995;

Hube R., Antiquissimae Constitutiones Synodales Provinciae Gneznensis maxima ex parte nunc primum e codicibus manu scriptis typis mandatae, Petropolis 1856;

Hugo od św. Wiktora, De sacramentis christianae Fidei, PL 176, kol. 174 - 618;

Impuberes, w: Prawo rzymskie. Słownik encyklopedyczny, pod red. W. Wołodkiewicza, Warszawa 1986, s. 71;

Jan Diakon, Epistola ad Senarium virum illustrem, 7, PL 59, kol. 401-408;

Janeczek S., Hugon ze świętego Wiktora, w: Encyklopedia Katolicka, red. J. Walkusz, S. Janeczek, S. Wielgus, S. Fita, J. Misiurek, M. Rusecki, A. Stępień, A. Weiss, Lublin 1993, kol. 1292-1294;

Jungmann J., Liturgia pierwotnego Kościoła do czasów Grzegorza Wielkiego, Tyniec – Kraków 2013;

Leidradus, Liber de sacramento baptismi, PL 99, kol. 853 – 872;

Lelong Ch., Życie codzienne w Galii Merowingów, Warszawa 1967;

Lupton L., Q. Septimi Florentis Tertulliani De baptismo, edited with an introduction and notes, Cambridge 1908;

Malina A., Chrzciciele na pustyni. Chrzest Jana a obmycia rytualne w okresie Drugiej Świątyni, za: http://dlibra.kul.pl./Content/26316/ABL_2009_02_Qumran_018.pdf [PDF, z dnia 2017-02-15];

Mansi J., Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio […], Tomus nonus, Florentiae MDCCLXIII;

Mansi J., Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio […], Tomus duodecimus, Florentiae MDCCLXVI;

Murawski R., Karolińskie Ordo de catechizandis rudibus, Vox Patrum 32: 2012, s. 419-426;

Nadolski B., Liturgika. Sakramenty. Sakramentalia. Błogosławieństwa, Tom 3, Poznań 1992;

Notitia de gestis concilii Carthaginensis 13 septembris 401, w: Synodi et collectiones legum, Vol. IV, Acta synodalia ab anno 381-431, red. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2010;

Nowicka U., Przeszkoda pokrewieństwa duchowego, Prawo Kanoniczne 54: 2011, 1-2, s. 247-271;

Ordo Romanus VII, n. 78, PL 78, kol. 994 - 1000;
Ożóg K., Formacja intelektualna biskupów krakowskich w średniowieczu, w: Cracovia-Polonia-Europa. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Kraków 1995, s. 159-177;

Paprocki H., Hipolita Rzymskiego Tradycja Apostolska: wstęp, przekład, komentarz, w: Studia Theologica Varsaviensia 14: 1976, n. 1, s. 145-169;

Pastuszko M., Prawo o sakramentach świętych. Normy ogólne i sakrament chrztu, Tom 1, Warszawa 1983;

Pupillus, w: Prawo rzymskie. Słownik encyklopedyczny, pod red. W. Wołodkiewicza, Warszawa 1986, s. 127;

S. Gregorii Magni Romani Pontificis Liber Sacramentorum, PL 78, kol. 25 - 264;

S. Thoame Aquinatis Doctoris Angelici opera omnia iussu impensaque Leonis XIII P.M., Tomus duodecimus, Tertia pars Summae Theologiae, a questione LX ad questionem XC, Romae 1906;

Schenk W., Chrzest, [II.Liturgia], w: Encyklopedia Katolicka, red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz, Lublin 1979, kol. 361-365;

Sobański R., Kościół. Prawo. Zbawienie, Katowice 1979;
Stickler A., Historia iuris canonici latini. Institutiones academicae. Tom I. Historia fontium, Augustae Taurinorum 1950;

Św. Augustyn, Epistola 98, PL 33, kol. 358-364;

Św. Justyn, Apologia prima pro Christanis, PG 6, kol. 327-440;

Tertulian De monogamia, PL 2, kol. 979 - 1004;
Tertuliani Liber de monogamia, za: http://www.tertullian.org/latin/de_monogamia_app.htm [z dnia 2017-02-15];

Tertulian, De baptismo, PL 1, kol. 1197-1224;
Theodulf, De ordine baptismi ad magnum senonensem liber, PL 105, kol. 223 – 240;

Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna, Sakramenty w ogóle, Chrzest, Bierzmowanie (3, 60 - 72), Tom 27, przełożył i objaśnił o. P. Bełch, London 1984;

Torquebiau P., Baptême en occident, w: Dictionnaire de Droit Canonique […] publié sous la direction R. Naz, Tome Deuxième, Paris 1937, kol. 110-174;

Vita Christi Domini Servatoris nostri a` R.P. Ludolpho Saxone Carthvsiano ante CCL annos ex sacris Euangeliis veterumque patrum sententiis contexta […] Parisiis MDLXXX;
Wąsik W., Obowiązki rodziców związane z przyjęciem przez ich dzieci sakramentu chrztu, bierzmowania i Eucharystii, Kielce 2015;

Wąsik W., Rodzice chrzestni, w: AAVV, Encyklopedia chrześcijaństwa. Historia i współczesność. 2000 lat nadziei, Kielce 1997, s. 640;

Wilkołek R., Średniowieczne summy teologiczne i ich układ. Analiza genologiczna Summy teologii św. Tomasza z Akwinu, Teolo
Pobierz

Opublikowane
2017-12-20


Dział
Prawo kanoniczne

Udostępnij

Wąsik, W. (2017). Instytucja rodziców chrzestnych od czasów starożytnych do prawa dekretałów. Kieleckie Studia Teologiczne, (16), 265-284. Pobrano z https://ojs.academicon.pl/index.php/kst/article/view/847

Wojciech Wąsik  wwasik@kielce.opoka.org.pl
Wyższe Seminarium Duchowne w Kielcach  Polska
https://orcid.org/0000-0001-9443-3429

Ks. Dr Wojciech WĄSIK – ur 13. VII 1967 r. w Gliwicach. Ukończył studia w WSD w Kielcach, z tytułem magistra teologii, a następnie studia specjalistyczne z zakresu prawa kanonicznego na KUL-u. Wiceoficjał Sądu Biskupiego w Kielcach i wykładowca prawa kanonicznego w WSD w Kielcach. Autor książki „Obowiązki rodziców związane z przyjęciem przez ich dzieci sakramentu chrztu, bierzmowania i Eucharystii” (Kielce 2015), haseł z zakresu prawa kanonicznego w „Encyklopedii chrześcijaństwa” (Kielce 2000). Publikował swoje artykuły m.in. w pracy zbiorowej „Wiara i Rozum” (Kielce 2001), w „Kieleckich Studiach Teologicznych”, „Kieleckim Przeglądzie Diecezjalnym” oraz „Obecnych”.




CitedBy Crossref
0

CitedBy Scopus
0



1. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994r., autor publikacji przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma Kieleckie Studia Teologiczne. Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

2. Za zgodą redakcji czasopisma opublikowane artykuły w Biblical Annals mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

3. Redakcja publikuje teksty on line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL.


Inne teksty tego samego autora