A Procedural Right to a Human Judge: Foundations and Framework for Safeguarding Fair Trials in the Age of AI (Prawo do bycia sądzonym przez człowieka – podstawy iramy sprawiedliwego procesu sądowego)

Abstrakt

The integration of artificial intelligence into judicial systems is accelerating worldwide, raising fundamental concerns about the right to a fair trial. This article argues that a procedural right to a human judge constitutes a necessary safeguard within existing international fair trial frameworks. It contends that Article 6 of the European Convention on Human Rights (ECHR) and Article 14 of the International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) implicitly require human adjudication and that this requirement should be made explicit. A review of scholarship and comparative legal practice indicates that human judges provide attributes of reasoned judgment, empathy, and accountability that current AI systems cannot replicate. A comparative analysis of European, United States, and Chinese approaches reveals a convergent, if variously grounded, commitment to human oversight of judicial AI. Drawing on these foundations, the article proposes a six-element legal framework governing the conditions under which AI
tools may be used in judicial proceedings without infringing fair trial rights. The framework centres on human final authority, transparency, contestability, legal accountability, non-discrimination, and proportionality. The article further examines pathways for
implementing this right through treaty interpretation, constitutional provisions, and model legislation.

Wykorzystanie sztucznej inteligencji (AI) w systemach sądowych następuje coraz szybciej na całym świecie, budząc poważne wątpliwości co do przyszłości prawa do sprawiedliwego procesu sądowego. Niniejszy artykuł stanowi argument przemawiający za uznaniem prawa proceduralnego do sędziego-człowieka za fundament ochrony przed sztuczną inteligencją w XXI wieku. Uważam, że gwarancje rzetelnego procesu sądowego zawarte w obowiązującym prawie międzynarodowym – tj. w art. 6 europejskiej Konwencji praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC) oraz art. 14 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych (MPPOiP) – w sposób dorozumiany wymagają orzekania przez człowieka. Należy to wyraźnie stwierdzić. Wyniki przeprowadzonego przeze mnie przeglądu literatury i obecnych praktyk sugerują, że sędziowie-ludzie oferują niekwestionowane cechy, takie jak zdolność osądu, empatia i odpowiedzialność, których brakuje sztucznej inteligencji w jej obecnej formie i których nigdy nie będzie ona w stanie w pełni odzwierciedlić. Podobieństwo doświadczeń europejskich, amerykańskich i chińskich w analizie porównawczej sugeruje ogólne
zrozumienie konieczności ludzkiego nadzoru nad sądowymi systemami AI – co jednak opiera się na różnych zasadach prawnych. Na podstawie tych obserwacji w artykule nakreślono nowe ramy prawne, które uwzględniają prawo do sędziego-człowieka. Ramy
te określają warunki, w jakich narzędzia sztucznej inteligencji mogą być wykorzystywane w sądzie bez naruszania podstawowych praw do rzetelnego procesu sądowego, kładąc główny nacisk na kontrolę przez człowieka, otwartość, możliwość zaskarżenia
i odpowiedzialność. Wyjaśniam również sposoby egzekwowania tego prawa, w tym zapisanie go w traktatach dotyczących praw człowieka i konstytucjach, a także przyjęcie wzorcowych przepisów. Podsumowując: konieczna jest ochrona pozycji sędziego-
-człowieka w celu utrzymania sprawiedliwości i rzetelności wymiaru sprawiedliwości w erze coraz większej niezależności systemów opartych na AI.