Zur Hauptnavigation springen Zum Inhalt springen Zur Fußzeile springen
##common.pageHeaderLogo.altText##

Bd. 32 (2025)

Artykuły

Początki reformacji na Polskim Pomorzu Gdańskim, do 1548 roku

  • Michał Martysz
DOI: https://doi.org/10.52097/rs.2025.219-248  [Google Scholar]
Veröffentlicht: 2026-08-17

Abstract

Początki reformacji na Pomorzu Gdańskim wiążą się z rokiem 1518, gdy w Gdańsku swoje kazania zaczęli głosić uczniowie Marcina Lutra. Przez pierwsze trzydzieści lat rozprzestrzeniania się protestantyzmu, na obszarze tym doszło do walki o dusze wiernych, między zwolennikami Lutra, a przedstawicielami Kościoła katolickiego. Oprócz tego do sporu zaangażował się monarcha polski Zygmunt I Stary, który chcąc zatrzymać reformację, postanowił wydać masę edyktów krytykujących luteranizm. Po 1535 roku w Gdańsku i Toruniu pojawią się jeszcze inne odłamy protestanckie, takie jak kalwinizm czy arianizm. Ciągła walka o dogmaty przyczyni się do powstania wielokulturowego Pomorza.

Literaturhinweise

  1. Źródła drukowane z epoki [Google Scholar]
  2. 12 artykułów chłopskich z 1525 roku, w: Historia Powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, Z. Boras, Poznań 1978. [Google Scholar]
  3. Akta Stanów Prus Królewskich, t. VIII, tłum. M. i I. Biskupowie, Warszawa 1987. [Google Scholar]
  4. Bielski M. i J., Kronika polska Marcina Bielskiego nowo przez Joachima Bielskiego syna jego wydana, Kraków 1597. [Google Scholar]
  5. Janusz III ks. Mazowiecki, Dekret antyluterański 15 marca 1525 roku, w: Akta ziemskie i grodzkie warszawskie f. 14, s. 285; 2. i 3. dok. pap. 1504, 1596, tłum A. Jabłonka. [Google Scholar]
  6. Kantzow T., Pomerania, t. II, tłum. K. Gołda, Szczecin 2005. [Google Scholar]
  7. Kromer M., Mowa na pogrzebie Zygmunta I oraz O pochodzeniu i dziejach Polaków księgi XXIX i XXX, tłum i oprac. J. Starnawski, Olsztyn 1982. [Google Scholar]
  8. Leon X, Bulla z 1520 roku potępiająca nauki Marcina Lutra, w: Historia Powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, Z. Boras, Poznań 1978. [Google Scholar]
  9. Luter M., List otwarty do książąt na temat ruchów chłopskich, w: Historia Powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, Z. Boras, Poznań 1978. [Google Scholar]
  10. Luter M., Tezy, w: Wiek XVI-XVIII w źródłach, M. Sobańska-Bodnaruk, S. Lenard, Warszawa 1999. [Google Scholar]
  11. Zygmunt I Stary, Mandat Zygmunta I do starostów z 22 marca 1540 r., w: Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego, tłum. i oprac. J. Sawicki, Warszawa 1952. [Google Scholar]
  12. Zygmunt I Stary, Zakaz sprowadzania do królestwa, używania i sprzedawania książek luterskich, edykt króla z obrad sejmu z 7 marca 1523 r., w: Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego, tłum. i oprac. J. Sawicki, Warszawa 1952. [Google Scholar]
  13. Opracowania [Google Scholar]
  14. Bogucka M., Gdańsk jako ośrodek produkcyjny w XIV-XVII wieku, Warszawa 1962. [Google Scholar]
  15. Bogucka M., Hołd Pruski, Warszawa 1982. [Google Scholar]
  16. Boras Z., Książęta Pomorza Zachodniego, Poznań 1996. [Google Scholar]
  17. Biskup M., Historia Torunia, t. II, cz. 1: U schyłku średniowiecza i początkach odrodzenia 1454-1548, Toruń 1992. [Google Scholar]
  18. Bylina S., Gładkiewicz R., Polskie echa husytyzmu, Warszawa 1999. [Google Scholar]
  19. Cieślak E., Historia Gdańska, t. II, Gdańsk 1982. [Google Scholar]
  20. Grzybowski S., Narodziny świata nowożytnego 1453-1605, Kraków 2006. [Google Scholar]
  21. Kumor B., Historia Kościoła w Polsce, t. 1, cz. 2., Poznań-Warszawa 1974. [Google Scholar]
  22. Labuda G., Historia Pomorza, t. II, cz. 1, Poznań 1976. [Google Scholar]
  23. Małłek J., Prusy Książęce a Prusy Królewskie w latach 1525-1548, Warszawa 1976. [Google Scholar]
  24. Orliński W., Kopernik rewolucje, Warszawa 2022. [Google Scholar]
  25. Tazbir J., Reformacja w Polsce, Warszawa 1993. [Google Scholar]
  26. Wijaczka J., Albrecht von Brandenburg Ansbach. Ostatni mistrz Zakonu Krzyżackiego i pierwszy książę w Prusach, Toruń 2010. [Google Scholar]
  27. Wojciechowski Z., Zygmunt Stary, Warszawa 1979. [Google Scholar]
  28. Wyczański A., Polska w epoce odrodzenia, państwo-społeczeństwo-kultura, Warszawa 1986. [Google Scholar]
  29. Artykuły naukowe [Google Scholar]
  30. Biskup M., O początkach reformacji luterańskiej w Prusach Królewskich, „Kwartalnik Historyczny”, 100 (1993), nr 4. [Google Scholar]
  31. Biskup M., Stanowisko przedstawicieli kleru warmińskiego wobec rewolty gdańskiej w 1525 r., „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 1-2 (1973). [Google Scholar]
  32. Boras Z., Pomorze Zachodnie w dobie reformacji, „Rocznik Lubuski”, 14 (1986). [Google Scholar]
  33. Godlewski Ł., Szlachta a duchowieństwo podczas panowania Zygmunta Starego, „Białostockie Teki Historyczne”, 12 (2014). [Google Scholar]
  34. Heidenreich J., Początki reformacji i tumult religijny w Słupsku w l. 1521-25, „Słupskie Studia Historyczne”, 1 (1993). [Google Scholar]
  35. Kościelak S., Wolność wyznaniowa w Gdańsku w XVI-XVIII w., w: Protestantyzm i protestanci na Pomorzu, Gdańsk-Koszalin 1997. [Google Scholar]
  36. Kras P., Jagiellonowie wobec reformacji. Próba bilansu, (Europa Jagiellonica 1386-1572 sztuka, kultura, i polityka w Europie Środkowej za panowania Jagiellonów, t. 5), Warszawa 2016. [Google Scholar]
  37. Małłek J., Stany pruskie a kwestia tolerancji religijnej w XVI-XVII wieku, „Studia Historica”, f. III, 2004. [Google Scholar]
  38. Orliński P., Pierwsze ślady reformacji w Toruniu, w: Toruń miasto wielu wyznań, Toruń 2017. [Google Scholar]
  39. Ploch G., Kasaty opactw cysterskich na Pomorzu Zaodrzańskim w okresie reformacji, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 113 (2020). [Google Scholar]
  40. Ptaszyński M., Przy stole reformatora. Polacy i Wittenberga w XVI wieku, „Mówią Wieki”, 2021, nr 9 (747). [Google Scholar]
  41. Rybus H., Problem tolerancji religijnej w Polsce w pierwszym okresie reformacji za Zygmunta Starego, „Studia Theologica Varsaviensia”, nr 4/2, 1966. [Google Scholar]
  42. Szultka Z., Spostrzeżenia nad procesem reformacji w Słupsku, „Zapiski Historyczne”, 83 (2018), z. 2. [Google Scholar]
  43. Wijaczka J., Reformacja w miastach prywatnych w Koronie w XVI wieku, „Roczniki dziejów społecznych i gospodarczych”, 77 (2016). [Google Scholar]
  44. Źródła internetowe [Google Scholar]
  45. M. Strączyński, Rewolucja czyli Tumulut, https://ingremio.org/historia/rewolucja-czyli-tumult [dostęp: 02.12.2024]. [Google Scholar]

Downloads

Keine Nutzungsdaten vorhanden.