Skip to main navigation menu Skip to main content Skip to site footer
##common.pageHeaderLogo.altText##

Vol. 32 (2025)

Artykuły

People’s Power vis-à-vis the Catholic Church at the First PZPR Provincial Conference in Rzeszów in 1949

  • Paweł Glugla
DOI: https://doi.org/10.52097/rs.2025.61-83  [Google Scholar]
Published: 2026-08-17

Abstract

The text presents negative communist attitudes towards the Catholic Church on the example of the Rzeszów Voivodship during the first conference of the Rzeszów Provincial PZPR in 1949. The PZPR, established on 15 December 1948, continued the struggle against the Catholic clergy after the PPR, which took various forms. The Rzeszów Provincial PZPR had to carry out top-down directives received from the PZPR Central Committee. However, local ways were also sought to ‘neutralise’ the influence of the clergy on the population, especially the rural population. Over time, ideas emerged among party decision-makers, varying in principles, methods and means, to take over the government of souls in local communities. Communalising the areas of the Podkarpacie region, especially the villages, and completely separating their inhabitants from the Church proved unfeasible in practice under post-war Polish conditions. The party establishment, by pushing for the isolation of the clergy from peasant-farmers and their families, paradoxically united this large social group in anti-system activity. The centuries-old Catholic traditions, especially in rural areas, and the peasants’ attachment to the land were underestimated. Individual representatives of the party organisations in the Rzeszów voivodeship showed impatience and a desire for a quick crackdown on the clergy and lay faithful communities, which was opposed by Roman Zambrowski, a representative of the PZPR Central Committee, who was present at the plenary sessions.

References

  1. Źródła [Google Scholar]
  2. Archiwum Państwowe w Łodzi (APŁ) [Google Scholar]
  3. sygn. 39/1254/0/4/33, Komitet Łódzki Polskiej Partii Robotniczej, Instrukcje, uchwały, okólniki KC. [Google Scholar]
  4. Archiwum Państwowe w Rzeszowie (APRz) [Google Scholar]
  5. sygn. 59/1246/0/1/1, KW PZPR w Rzeszowie, I Wojewódzka Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza PZPR. [Google Scholar]
  6. sygn. 59/1246/0/1/2, KW PZPR w Rzeszowie, II Wojewódzka Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza PZPR. [Google Scholar]
  7. sygn. 59/1246/0/40/13665, Gosztyła Franciszek. Życiorys – walki GL, AL i BCh z Niemcami na terenie powiatu przeworskiego, strajki robotników rolnych w Kańczudze (przed 1939 r.). [Google Scholar]
  8. III Plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (11,12,13 listopada 1949 r.), „Nowe Drogi. Czasopismo społeczno-polityczne. Organ Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, 1949. [Google Scholar]
  9. Berman J., O dorobku ideologicznym PPR i zadaniach Partii w przededniu zjednoczenia. Referat wygłoszony na Plenum KC PPR dn. 6 lipca 1948 r., „Nowe Drogi. Czasopismo społeczno-polityczne. Organ Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, 1948, nr 10. [Google Scholar]
  10. Dz.U. 1925, nr 72, poz. 501. [Google Scholar]
  11. Papież Pius XII do biskupów niemieckich 1948 r. Pełny tekst listu z dnia 1 marca 1948 roku, wstęp i red. Z. Hierowski, Katowice-Wrocław-Szczecin-Olsztyn 1948. [Google Scholar]
  12. Przemówienie F. Mazura na Plenum KC PPR [31 VIII-3 IX 1948 r.], „Nowe Drogi. Czasopismo społeczno-polityczne. Organ Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, 11(1948). [Google Scholar]
  13. PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, władze naczelne, I sekretarze komitetów wojewódzkich 1948–1982, oprac. W. Ciempiel, J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1983. [Google Scholar]
  14. Opracowania [Google Scholar]
  15. Andres Z., Encyklopedia Rzeszowa, Rzeszów 2004. [Google Scholar]
  16. Błasińska M., Cud. W 1949 r. Lublin stał się Częstochową, Lublin 2019. [Google Scholar]
  17. Mieczysław Rudolf Trześniak, Biuletyn Informacji Publicznej IPN, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/26156 [dostęp: 11.11.2024]. [Google Scholar]
  18. Józef Kalinowski, Biuletyn Informacji Publicznej IPN, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/22752 [dostęp: 10.11.2024]. [Google Scholar]
  19. Chmielecki P., Sposoby walki z Kościołem w PRL w latach czterdziestych i pozostałych XX wieku, „Sympozjum”, 2019, nr 1 (36). [Google Scholar]
  20. Eisler J., Polska Rzeczpospolita Ludowa — szkic do rozważań o laicyzacji państwa, „Kwartalnik Historyczny”, 122 (2015), z. 4. [Google Scholar]
  21. Dębiński J., Kościół w Polsce represjonowany przez władze komunistyczne w latach 1944-1989, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 97 (2012). [Google Scholar]
  22. Glugla P., Reakcje prasy i społeczeństwa na proces biskupa Czesława Kaczmarka w meldunkach Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie, w: W interesie obcego rządu? Komunistyczny aparat represji wobec działalności wywiadowczej na terenie kraju (1945-1956), red. T. Krok, Warszawa 2024. [Google Scholar]
  23. Kaliński J., Polityka gospodarcza Polski w latach 1948-1956, Warszawa 1987. [Google Scholar]
  24. Ligarski S., W kleszczach totalitaryzmów. Księdza Romana Gradolewskiego i ojca Jacka Hoszyckiego życiorysy niedopowiedziane, Warszawa 2017. [Google Scholar]
  25. Mażewski L., Władza, własność i położenie Kościoła. Z dziejów autorytaryzmu w Polsce w latach 1944/1945-1989/1990, Toruń 2015. [Google Scholar]
  26. Mołdawa T., Ludzie władzy 1944-1991. Władze państwowe i polityczne Polski wg stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991. [Google Scholar]
  27. Mołdawa T., Naczelne władze państwowe Polski Ludowej 1944-1979, Warszawa 1979. [Google Scholar]
  28. Nabywaniec S., Sprawa Obiektowa nr 1. Kościół. Kościół przemyski w świetle akt rzeszowskiej bezpieki 1944-1989, t. 1-2, Rzeszów 2011. [Google Scholar]
  29. Nadolski Bronisław, https://www.powiatlancut.pl/slownik/78,filtr.html [dostęp: 17.11.2024]. [Google Scholar]
  30. Polska 1944-1991. Informator historyczny. Struktury i ludzie, A. Kochański przy współudziale E. Ciborskiej, A. Merkera, i G. Sołtysiaka, t. 1-2, Warszawa 2022. [Google Scholar]
  31. Ptasiński J., Z doświadczeń pracy partyjnej w województwie rzeszowskim, „Nowe Drogi”, 1951, nr 6 (30). [Google Scholar]
  32. Pyter M., Prawne zasady funkcjonowania oświaty w Polsce Ludowej, „Studia Iuridica Lublinensia”, 24 (2015), z. 4. [Google Scholar]
  33. Resler T., Konkordat z 1925 roku – podstawa funkcjonowania Kościoła katolickiego w II Rzeczypospolitej, „Acta Erasmiana”, 2016, nr 13. [Google Scholar]
  34. Szumiło M., Roman Zambrowski 1909-1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce, Warszawa 2014. [Google Scholar]
  35. Z żałobnej karty. Śp. Bronisław Nadolski, „Biuletyn. Koło Lwowian”, 26 (1987), nr 53, s. 100. [Google Scholar]
  36. Prasa [Google Scholar]
  37. „Dziennik Zachodni”, 4 (1948). [Google Scholar]
  38. „Nowiny Rzeszowskie. Organ KW Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, 1 (1949). [Google Scholar]

Downloads

Download data is not yet available.

Similar Articles

1 2 3 4 > >> 

You may also start an advanced similarity search for this article.