Skip to main navigation menu Skip to main content Skip to site footer
Wrocławski Przegląd Teologiczny

Online First

Biblical Studies

What Does the Exegete Expect from the Theologian?

DOI: https://doi.org/10.52097/wpt.9793  [Google Scholar]
Published: 2026-05-19

Abstract

This paper addresses the problem of the relationship between exegesis and theology. The basis for the conclusions is an analysis of specific cases in which this relationship is realised. The first part of the article is dedicated to an analysis of the question of whether the exegetical method is orthodox or heterodox in itself. The basis for this consideration is the category of exegetical heresies in the Book of the Various Heresies of Philastrius of Brescia. The second part is based on a confrontation of the use of Col 1:27 in Arian and orthodox interpretation. It shows that it is not exegesis but the wider theological context that determines the nature of the interpretation of the biblical text. The third section examines the exegesis of Athanasius the Great, examples of which are provided by the short writings of this Father of the Council of Nicea. His exegetical practice does not fit into the simple binomium of literalism and allegorism. Athanasius draws on a variety of exegetical procedures and is guided by the theology of the Logos as hermeneutics. In the last part of the article, we refer to the Radical Orthodoxy movement and the place it remains to fill: the theological interpretation of Revelation. In this reflection, Radical Orthodoxy becomes the touchstone showing that integral theology must include a reflection leading to a theological description of Scripture and how Revelation is expressed in it. This analysis leads to the following conclusions: breaking the unity of exegesis and theology harms both; the result of breaking this bond is that exegesis becomes dependent on the methods of the human sciences (history, sociology) or ideology; theology detached from exegesis becomes a philosophical project (exemplified by the radical orthodoxy movement).

References

  1. Atanazy Wielki. O dekretach Soboru Nicejskiego: O wypowiedzi Dionizego: O Synodach w Rimini i Seleucji. Translated by Przemysław M. Szewczyk (Wydawnictwo WAM, 2011). [Google Scholar]
  2. Atanazy Wielki. Mniejsze pisma atanazjańskie: Wybrane listy i pisma egzegetyczne. Translated by Przemysław M. Szewczyk. Wydawnictwo Naukowe UKSW, 2021. [Google Scholar]
  3. Athanasius. “Contra Arianos.” In Athanasii opera omnia quae extant, edited by Jacques-Paul Migne, vol. 2. Patrologiae cursus completus. Series Graeca 26. Migne, 1857. [Google Scholar]
  4. Athanasius, „Epistulae ad Serapionem”. In Athanasii Ariepiscopi Alexandrini opera omnia, t. 2, edited by Jacques-Paul Migne. Patrologiae cursus completus. Series Graeca 26. Migne, 1857. [Google Scholar]
  5. Athanasius, “In illud: Omnia mihi tradita sunt a Patre”. In Athanasii Ariepiscopi Alexandrini opera omnia, t. 1, edited by Jacques-Paul Migne. Patrologiae cursus completus. Series Graeca 25. Migne, 1857. [Google Scholar]
  6. Brockelmann, Carl. Hebräische Syntax. Verlag der Buchhandlung des Erziehungsvereins, 1956. [Google Scholar]
  7. Brown, Francis, Samuel R. Driver, and Charles A. Briggs. The Hebrew and English Lexicon. Hendrickson Publishers, 1979. [Google Scholar]
  8. Butterworth, George W. Origen on First Principles. Society for Promoting Christian Knowledge, 1936. [Google Scholar]
  9. Chenu, Marie-Dominique. La théologie au douzième siècle. J. Vrin, 1957. [Google Scholar]
  10. Clemens Alexandrinus. “Cohortatio ad gentes.” In Clementis Alexandrini opera quae extant omnia, edited by Nicolai Le Nourry, vol. 1, Patrologiae cursus completus. Series Graeca 8. Migne, 1857. [Google Scholar]
  11. Cyryl Aleksandryjski. Komentarz do Pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian. Translated by Konrad F. Zawadzki. Święty Paweł, 2022. [Google Scholar]
  12. Czerski, Janusz. Pierwszy List do Koryntian. TUM, 2009. [Google Scholar]
  13. Filastriusz z Brescii. Księga różnych herezji. Translated by Mariusz Szram. Wydawnictwo WAM, 2021. [Google Scholar]
  14. Gregg, Robert C. and Dennis E. Groh. Early Arianism: A View of Salvation. Fortress Press, 1981. [Google Scholar]
  15. Grzywaczewski, Joseph. Les controverses théologiques au quatrième siècle. Polihymnia, 2023. [Google Scholar]
  16. Haag, Herbert. “bn.” In Theologisches Wörterbuch zum Alten Testament, edited by G. Johannes Botterweck and Helmer Ringgren, vol. 1. Kohlhammer, 1973. [Google Scholar]
  17. Hall, Stuart G. “The Thalia of Arius in Athanasius’ Accounts.” In Arianism: Historical and Theological Reassessments; Papers from the Ninth International Conference on Patristic Studies, edited by Robert C. Gregg. Wipf&Stock 2006. [Google Scholar]
  18. Helyer, Larry R. “Arius Revisited: the Firstborn over All Creation.” Journal of the Evangelical Theological Society 31, no. 1 (1988): 59–67. [Google Scholar]
  19. Jan Chryzostom. Homilie do Pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian. Translated byAntoni Paciorek. Edycja Świętego Pawła 2021. [Google Scholar]
  20. Juliano. Contra los Galileos: Cartas y fragmentos; Testimonios; Leyes. Translated by José García Blanco and Pilar Jiménez Gazapo. Editorial Gredos 1982. [Google Scholar]
  21. Koetschau, Paul, ed. De Principiis. Vol. 5 of Origenes Werke. J. C. Hinrichs, 1913. [Google Scholar]
  22. Lienhard, Joseph T. “The ‘Arian’ Controversy: Some Categories Reconsidered.” Theological Studies 48, no. 3 (1987): 415–37. https://doi.org/10.1177/004056398704800301. [Google Scholar]
  23. Linke, Waldemar. “Verbum abbreviatum and silentium Dei in Benedict XVI’s Writings and the Object and Method of Biblical Exegesis.” Wrocławski Przegląd Teologiczny 32, no. 1 (2024): 5–64. https://doi.org/10.34839/WPT.2024.32.1.5-64. [Google Scholar]
  24. Longosz, Stanisław. “Atanazjańska terminologia teologii wcielenia.” Vox Patrum 38–39 (2000): 414–29. https://doi.org/10.7227/bjrl.41.2.7. [Google Scholar]
  25. Lubac, Henri de. Exégèse médiévale: Les quatre sens de l’Écriture; Premiere Partie. Vol. 1. Aubier 1959. [Google Scholar]
  26. Lubac, Henri de. Pismo Święte w Tradycji Kościoła. Translated by Kazimierz Łukowicz. Wydawnictwo WAM, 2008. [Google Scholar]
  27. Łukaszczyk, Michał. “The Christocentric Exegesis in The Letters of St. Jerome: Based on Selected Examples.” Biblica et Patristica Thoruniensia 17, no. 1 (2024): 23–35. https://doi.org/10.12775/bpth.2024.002. [Google Scholar]
  28. Methodius z Olimpu. “Convivium decem virginum.” In Methodii Episcopi et Martyris opera omnia, edited by Jacques-Paul Migne. Patrologiae cursus completus. Series Graeca 18. Migne, 1857. [Google Scholar]
  29. Milbank, John. The Suspended Middle: Henri de Lubac and the Renewed Split in Modern Catholic Theology. William B. Eerdmans, 2014. [Google Scholar]
  30. Milbank, John. The Word Made Strange: Theology, Language, Culture. Blackwell, 1997. [Google Scholar]
  31. Milbank, John, and Catherine Pickstock. Truth in Aquinas. Routledge, 2001. [Google Scholar]
  32. Newman, John H. Logika wiary. Translated by Paweł Boharczyk. Instytut Wydawniczy PAX, 1989. [Google Scholar]
  33. Newman, John H. O rozwoju doktryny chrześcijańskiej. Translated by Jolanta W. Zielińska. PAX, 1957. [Google Scholar]
  34. Nguyen, Thuy-Linh. The Legacy of Henri de Lubac and the Challenge of Radical Orthodoxy. Pontificia Università Gregoriana, 2007. [Google Scholar]
  35. Orygenes. Homilie o Księdze Jeremiasza: Komentarz do Lamentacji Jeremiasza: Homilie o Księgach Samuela i Księgach Królewskich. Translated by Stanisław Kalinkowski. ATK, 1983. [Google Scholar]
  36. Orygenes. Homilie o Księgach Izajasza i Ezechiela. Translated by Stanisław Kalinkowski. Wydawnictwo WAM, 2000. [Google Scholar]
  37. Orygenes. Komentarz do Ewangelii według św. Jana. Translated by Stanisław Kalinkowski. WAM, 2003. [Google Scholar]
  38. Orygenes. O zasadach. Translated by Stanisław Kalinkowski. WAM, 1996. [Google Scholar]
  39. Philon Alexandrinus. “De posteritate Caini,” In Philonis Alexandrini opera quae supersunt, edited by Paul Wendland, vol. 2. Tipis et impensis Georgi Reimeri, 1897. [Google Scholar]
  40. Pietras, Henryk. Początki teologii Kościoła. Wydawnictwo WAM, 2000. [Google Scholar]
  41. Pietras, Henryk. Sobór Nicejski (325): Kontekst religijny i polityczny, dokumenty, komentarze. Wydawnictwo WAM, 2013. [Google Scholar]
  42. Pietras, Henryk. “Wstęp.” In Atanazy Wielki, Listy do Serapiona, Translated by Stanisław Kalinkowski. Wydawnictwo WAM, 1996. [Google Scholar]
  43. Pollard, T. E. “The Exegesis of Scripture and the Arian Controversy.” Bulletin of the John Rylands Library 41, no. 2 (1959): 414–29. https://doi.org/10.7227/bjrl.41.2.7. [Google Scholar]
  44. Popiołek, Piotr S. Herezja sekularności: Tropami myśli Johna Milbanka. Teologia Polityczna, 2024. [Google Scholar]
  45. Ricoeur, Paul. “Meta-foryczne i meta-fizyczne.” Teksty: Teoria literatury, krytyka, interpretacja, no. 68 (1980): 183–98. [Google Scholar]
  46. Rosik, Mariusz. Pierwszy List do Koryntian. Edycja Świętego Pawła, 2009. [Google Scholar]
  47. Schmidt, Werner H. “❩elōhim God.” In Theological Lexicon of the Old Testament, edited by Ernst Jenni and Claus Westermann, translated by Mark E. Biddle, vol. 1. Hendrickson, 1997. [Google Scholar]
  48. Senior, John. Upadek i odbudowa kultury chrześcijańskiej. Translated by Teresa Milcarek and Beata Biały. Wydawnictwo Dębogóra, 2021. [Google Scholar]
  49. Setién García, Carla. “Herejes en el Antiguo Testamento según Filastrio de Brescia.” In (Re)escribendo a Historia: Achegas dos novos investigadores en Arqueoloxía e Ciencias da Anigüidade. Andavira, 2017. [Google Scholar]
  50. Simonetti, Manlio. Biblical Interpretation in the Early Church: An Historical Introduction to Patristic Exegesis. Translated by John A. Hughes. T&T Clark, 1994. [Google Scholar]
  51. Simonetti, Manlio. La crisi ariana nel IV secolo. Institutum Patristicum «Augustinianum», 1975. [Google Scholar]
  52. Szewczyk, Przemysław M. Człowieczeństwo Logosu według Atanazego Wielkiego. (Wydawnictwo WAM, 2010). [Google Scholar]
  53. Szewczyk, Przemysław M. “Wstęp.” In Mniejsze pisma atanazjańskie: Wybrane listy i pisma egzegetyczne, by Atanazy Wielki, translated by P. Szewczyk. Wydawnictwo Naukowe UKSW, 2021. [Google Scholar]
  54. Szram, Mariusz. “Egzegeza literalna Starego Testamentu jako źródło herezji. Stanowisko Filastriusza z Brescii.” Vox Patrum 67 (2017): 619–29. [Google Scholar]
  55. Szram, Mariusz. Wokół osoby i myśli Orygenesa. Wydawnictwo KUL, 2021. [Google Scholar]
  56. Szram, Mariusz. “Wstęp.” In Księga różnych herezji, by Filastriusz z Brescii, translated by Mariusz Szram. Wydawnictwo WAM, 2021. [Google Scholar]
  57. Szulim, Maciej. “Utożsamienie osobowego Logosu z Pismem Świętym w komentarzach Orygenesa.” Master’s thesis, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, 2018. [Google Scholar]
  58. Teodoret z Cyru. Historia Kościoła. Translated by Henryk Pietruszczak. Henryk Pietruszczak, 2019. [Google Scholar]
  59. Turek, Waldemar. Grzech przeciw Duchowi Świętemu w tradycji patrystycznej. Wydawnictwo WAM, 2000. [Google Scholar]
  60. Woźniak, Robert. “John Milbank, albo o pewnej postaci myślenia zakorzenionego i jego współczesnych pożytkach.” In Herezja sekularności: Tropami myśli Johna Milbanka, by Piotr S. Popiołek. Teologia Polityczna, 2024. [Google Scholar]
  61. Zatwardnicki, Sławomir. “Objawienie w ujęciu Radykalnej Ortodoksji.” Teologia w Polsce 13, no. 2 (2019), 237–60. https://doi.org/10.31743/twp.2019.13.2.14. [Google Scholar]
  62. Zatwardnicki, Sławomir. “Radical Orthodoxy as Suspended Middle.” Wrocławski Przegląd Teologiczny 27, no. 2 (2019), 121–47. https://doi.org/10.52097/wpt.2231. [Google Scholar]

Downloads

Download data is not yet available.