Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki

Tom 28 (2021)

Artykuły

System zabezpieczenia operacyjnego Wydziału Kościelnych Spraw Zagranicznych Patriarchatu Moskiewskiego przez Komitet Bezpieczeństwa Państwowego (przy Radzie Ministrów) ZSRR w latach 1954-1991 i jego współczesne reminiscencje

Przesłane: 13 stycznia 2022
Opublikowane: 31.12.2021

Abstrakt

Utworzony w kwietniu 1946 roku Wydział Kościelnych Spraw Zagranicznych Patriarchatu Moskiewskiego – pełniący de facto rolę „cerkiewnego ministerstwa spraw zagranicznych” – od samego początku istnienia funkcjonował pod ścisłą kontrolą radzieckich organów bezpieczeństwa. W niniejszym artykule przedstawiono system zabezpieczenia operacyjnego wspomnianego wydziału w okresie funkcjonowania KGB w latach 1954-1991. Spośród dwóch pionów operacyjnych, które dysponowały osobowymi źródłami informacji wśród zatrudnionych tam osób niewątpliwie najważniejszą rolę odgrywał pion „cerkiewny”, uzupełniany przez pion wywiadu zagranicznego, przy czym agenci obu pionów piastowali stanowiska począwszy od referenta a skończywszy na przewodniczącym wydziału. Mimo trzech dekad od chwili upadku Związku Radzieckiego podobne praktyki instrumentalnego wykorzystywania Wydziału Cerkiewnych Kontaktów Zagranicznych Patriarchatu Moskiewskiego stosują obecnie służby specjalne Federacji Rosyjskiej.

Bibliografia

  1. Альбац Е., Мина замедленного действия. Политический портрет КГБ, Москва 1992.
  2. Armes K., Chekists in Cassocks: The Orthodox Church and the KGB, „Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization”, vol. 1, number 1, Summer 1992, s. 72-84.
  3. Anderson J., Religion, State and Politics in the Soviet Union and Successor States, Cambridge-New York 1994.
  4. Andrew C., Mitrochin W., Archiwum Mitrochina, Warszawa 2001.
  5. Barron J., KGB. Tajna działalność sowieckich agentów, Warszawa 1991.
  6. Благотворительный фонд «Русское православие»:
  7. - Ярушевич Борис Дорофееви (http://ortho-rus.tk/articles/arhierei-1829.html – dostęp 19.07.2021 r.);
  8. - Казновецкий Анатолий Серафимович (http://ortho-rus.tk/articles/beloe-duhovenstvo-2741.html – dostęp 21.07.2021 r.);
  9. - Мартишкин Георгий Федорович (http://ortho-rus.tk/articles/arhierei-1146.html – dostęp 21.07.2021 r.);
  10. - Немцов Николай Федорович (http://ortho-rus.tk/articles/arhierei-3634.html – dostęp 27.07.2021 r.).
  11. - Поярков Владимир Кириллович (http://ortho-rus.tk/articles/arhierei-2174.html – dostęp 23.07.2021 r.);
  12. - Ридигер Алексей Михайлович (http://ortho-rus.tk/articles/arhierei-1599.html – dostęp 21.07.2021 r.);
  13. - Ротов Борис Георгиевич (http://orthorus.tk/articles/arhierei-340.html – dostęp 21.07.2021 r.).
  14. - Зернов Михаил Викентьевич (http://ortho-rus.tk/articles/arhierei-841.html – dostęp 19.07.2021 r.).
  15. Церковно-научный центр «Православная энциклопедия»:
  16. - Буевский Алексей Сергеевич (https://www.pravenc.ru/text/153585.html – dostęp 19.07.2021 r.).
  17. Department of State (USA), Directory of Soviet Officials. Vol. 1: Personnel in the Communist Party, Government, and Mass Organizations of the U.S.S.R. and R.S.F.S.R., Bureau of Intelligence and Research, Washington D.C. August 1960.
  18. Deriabin P, Bagley T.H., KGB. Masters of the Soviet Union, London 1990.
  19. Deriabin P., Gibney F., The Secret World, New York 1987.
  20. Dzhirkvelov I., Secret Servant. My Life with the KGB and the Soviet Elite, London 1987.
  21. Golitsyn A., New Lies for Old. The Communist Strategy of Deception and Disinformation, New York 1984.
  22. Greig I., The Communist Challenge to Africa. An Analysis of Contemporary Soviet, Chinese and Cuban Policies, Richmond 1977.
  23. Heller M., Niekricz A., Utopia u władzy. Tom 2, Londyn 1987.
  24. История отечественных спецслужб и правоохранительных органов:
  25. - 1-е Главное управление (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/ structure/1GU.htm – dostęp 3.08.2021);
  26. - 5-й отдел (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/1GU/ 5_54.htm – dostęp 3.08.2021);
  27. - 9-й отдел (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/1GU/9.htm – dostęp 3.08.2021);
  28. - 19-й отдел (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/1GU/19.htm – dostęp 3.08.2021).
  29. - Служба №2 – Управление «К» (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/1GU/ service2.htm – dostęp 3.08.2021);
  30. - 4-е Управление (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/4U.htm – dostęp 2.08.2021);
  31. - 7-й – 3-й отдел (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/4U/7.htm – dostęp 2.08.2021);
  32. - 11-й отдел (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/2GU/11.htm – dostęp 2.08.2021) ;
  33. - Служба №1 – 14-й отдел (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/2GU/service1.htm – dostęp 2.08.2021); - 5-е Управление – Управление «З» (http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/5U_67.htm – dostęp 2.08.2021).
  34. Исторический музей «Наша эпоха»: Фонченков Василий Васильевич (http://www.nashaepoha.ru/?page=vasily&lang=1 – dostęp 27.07.2021 r.).
  35. KGB Lexicon. The Soviet Intelligence Officer’s Handbook, red. V. Mitrokhin, London-Portland 2002.
  36. «Коммерсантъ»: И. Буранов, Бывшего сотрудника РПЦ осудили за госизмену Евгений Петрин риговорен к 12 годам колонии строгого режима, 14.06.2016 (https://www.kommersant.ru/doc/3012958 – dostęp 13.08.2021).
  37. Кострюков А.A., К истории воссоединения с Московским Патриархатом приходов Западноевропейского экзархата в послевоенные годы (1945-1946 гг.), „Вестник православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета”, 2013, nr 6 (55), s. 72-84.
  38. Кротов Я., Путешественник по времени:
  39. - Чека. Вспомогательные материалы. 1992 год. Выписки свящ. Глеба Якунина из отчетов КГБ о работе с агентамисотрудниками Московской патриархии (http://krotov.info/4/texts/03_v/Vypiski_1992.htm – dostęp 2.08.2021 r.);
  40. - Чека. Вспомогательные материалы. Отождествление агента «Павел» с Мефодием Немцовым (http://krotov.info/4/texts/03_v/Vypiski_1992_Pavel.htm – dostęp 27.07.2021 r.);
  41. - Закат европейца. Патриарх Алексий II Ридигер (http://krotov.info/yakov/1_history/20_bio_moi/2008_Ridiger.htm – dostęp 21.07.2021 r.);
  42. - Вспомогательные материалы. Священник Георгий Эдельштейн (http://krotov.info/4/texts/27_ae/Aedelshteyn_0001.htm – dostęp 27.07.2021 r.).
  43. Лубянка. Органы ВЧК-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ 1917-1991. Справочник, red. А. Кокурин, Н. Петров, Москва 2003.
  44. Московская Хельсинкская Группа: РПЦ и спецслужбы (https://www.mhg.ru/rpc-i-specsluzhby – dostęp 12.08.2021).
  45. Правозащитный Центр «Мемориал»: Петрин Евгений Юрьевич (https://memohrc.org/ru/defendants/petrin-evgeniy-yurevich – dostęp 13.08.2021).
  46. Русская православная церковь (Официальный сайт Московского патриархата):
  47. - К 100-летию со дня рождения архиепископа Киприана (Зернова), 7.02.2011 (http://www.patriarchia.ru/db/text/1404012.html – dostęp 19.07.2021 r.);
  48. - Николай, митрополит (Ярушевич Борис Дорофеевич) (http://www.patriarchia.ru/db/text/1585349.html – dostęp 19.07.2021 r.);
  49. - Отдел внешних церковных связей (ОВЦС) (http://www.patriarchia.ru/db/text/52719.html – dostęp 2.08.2021 r.).
  50. Сайт храма Адриана и Наталии в Бабушкине г. Москвы: Протоиерей Анатолий Казновецкий (https://adrian-i-natalia.ru/index.php/dukhovenstvo/u-nas-sluzhili/133-protoierej-anatolij-kaznovetskij – dostęp 21.07.2021 r.).
  51. Sakharov V., Tosi U., High Treason, New York 1981.
  52. Залесский К.А., Кто есть кто в истории СССР, Москва 2011.