Idea postępu. Zawiedziona nadzieja czy paląca potrzeba?

Marek Bosak

doi:10.52097/rs.2025.5-19

Bd. 32 (2025)

Artykuły

Idea postępu. Zawiedziona nadzieja czy paląca potrzeba?

Marek Bosak

PDF (Język Polski)

DOI: https://doi.org/10.52097/rs.2025.5-19 [Google Scholar]
Veröffentlicht: 2026-08-17

Abstract

Artykuł zawiera analizę treści idei postępu, jej znaczenia i ewolucji – ukazując ją jako jeden z kluczowych fundamentów kultury europejskiej. W tekście wskazywane są jej filozoficzne źródła – od chrześcijańskiej koncepcji linearnego czasu, przez racjonalizm Oświecenia, aż po XIX-wieczne systemy Comte’a, Spencera i Milla. Tekst prezentuje także krytykę idei postępu, zwłaszcza w kontekście problemu podmiotu historii oraz relatywizmu aksjologicznego. Autor podkreśla jednak, że mimo utraty pierwotnego blasku, idea postępu pozostaje niezbędnym elementem europejskiej tożsamości, wyznaczającym dynamizm i zdolność adaptacji cywilizacji. W tym kontekście postęp może być rozumiany jako globalny wysiłek minimalizowania zła i zagrożeń dla ludzkości, a podmiotem tego procesu staje się cała ludzkość jako „superpodmiot” dziejów.

Literaturhinweise

Condorcet A. N., Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje, przeł. E. Hartleb, J. Strzelecki, Kraków 1957. [Google Scholar]
Encyklopedia PWN, hasło „postęp”, https://encyklopedia.pwn.pl/szukaj/postęp.html. [Google Scholar]
Hegel G. W. F., Wykłady z filozofii dziejów, przeł. J. Grabowski, A. Landman, Warszawa 1958. [Google Scholar]
Kant I., Pomysły do ujęcia historii powszechnej w aspekcie światowym, w: Przypuszczalny początek ludzkiej historii i inne pisma historiozoficzne, tłum. I. Krońska, Toruń 1995. [Google Scholar]
Kasprzyk L., Spencer, Warszawa 1967. [Google Scholar]
Krasnodębski Z., Upadek idei postępu, Kraków 2009. [Google Scholar]
Löwith K., Historia powszechna i dzieje zbawienia. Teologiczne przesłanki filozofii dziejów, przeł. J. Marzęcki, Kęty 2002. [Google Scholar]
Mill J. S., O wolności, przeł. M. Ossowska, Warszawa 1959. [Google Scholar]
Niemczuk A., Analiza krytyczna idei postępu historycznego, w: tenże, Filozofia praktyczna. Studia i szkice, Lublin 2016. [Google Scholar]
Nisbet R., History of the Idea of Progress, New Brunswick & London 2009. [Google Scholar]
Nisbet R., “The Idea of Progress (Bibliographical Essay)”, https://www.libertarianism.org/publications/essays/nisbet-idea-progress-bibliographical-essay. [Google Scholar]
Reale G., Historia filozofii starożytnej, t. V, przeł. E. I. Zieliński, Lublin 2005. [Google Scholar]
Skarga B., Comte. Filozofia pozytywna, Warszawa 1967. [Google Scholar]
Słownik pojęć filozoficznych. Warszawa 1996. [Google Scholar]
Zachariasz A. L., Kulturozofia, Rzeszów 2000. [Google Scholar]