Komunikacja w obliczu śmierci, czyli znaczenie kazań pogrzebowych w epoce staropolskiej – reformackie kazania funeralne


Abstrakt

Artykuł jest analizą czterech kazań pogrzebowych. Ich autorami są franciszkanie reformaci: Józef Drohojowski – kazanie na pogrzeb Stanisława Skarbka Ankwicza, Karol Kwinta – kazanie na pogrzeb Stanisława Dłużewskiego, Benedykt Roszkowski – kazanie na pogrzeb Wojciecha Opalińskiego, Franciszek Parażyński – kazanie na pogrzeb Józefa Grodzickiego. Z analizy kazań pogrzebowych wyłaniają się dwa ściśle ze sobą powiązane przesłania, to jest wizja śmierci oraz konieczność dobrego życia, która warunkuje zbawienie. Odbiorca kazania pogrzebowego bez wątpienia na te dwie kwestie musiał zwrócić uwagę, bo to one były w kaznodziejskich rozważaniach najważniejsze. Każdy słuchający na pogrzebie słów duchownego wiedział, że należy naśladować cnotliwe życie zmarłego, by osiągnąć upragnione zbawienie. Ta pedagogika umierania w okresie staropolskim była elementem niezwykle istotnym z punktu widzenia przyszłości eschatologicznej. Dobra, szczęśliwa śmierć gwarantowała dobre umieranie i zbawienie, jak to podkreśla Drohojowski – „przebywanie w ziemi żyjących”. Komunikacja w obliczu śmierci stanowiła jeden ze składowych komponentów staropolskiego artis bene moriendi, czyli sztuki dobrego umierania.


Słowa kluczowe

franciszkanie reformaci; kazanie pogrzebowe; komunikacja; śmierć; życie po śmierci; epoka staropolska

Baczewski S., Obraz śmierci w XVII-wiecznych kazaniach pogrzebowych, “Roczniki Humanistyczne” 1 (2002), vol. 1, pp. 201–229. [Google Scholar]

Brzozowski M., Teoria kaznodziejstwa, [in:] Dzieje teologii katolickiej w Polsce, vol. 2: Od Odrodzenia do Oświecenia, part 1: Teologia humanistyczna, M. Rechowicz (ed.), Lublin 1975. [Google Scholar]

Drob J.A., Trzy zegary. Obraz czasu i przestrzeni w polskich kazaniach barokowych, Lublin 1998. [Google Scholar]

Drohojowski J., Kazanie podczas pogrzebu Jaśnie Wielmożnego Stanisława hrabi z Posławic Skarbka Ankwicza bywszego Kasztelana Sandeckiego polskich orderów kawalera w kościele Krakowskiem XX Reformatów dnia 10 marca 1785 r., Krakow 1785. [Google Scholar]

Estreicher K., Bibliografia polska, part 3, vol. 24, Warsaw 1977. [Google Scholar]

Kościelny R., Kazanie barokowe jako źródło do badań nad mechanizmami kształtowania postaw mieszkańców Rzeczpospolitej, “Nasza Przeszłość” 97 (2002), pp. 89–124. [Google Scholar]

Kwinta K., Sława nieśmiertelna w śmiertelnym upadku powinna należytość przy wypłaconym długu tryumf śmierci (…) wielmożnego Jegomości Pana Stanisława na dłużenie Dłużewskiego Ziemi Chełskiey Chorążego (…) wielmożnej Jejmości Pani Teodory z Cieszkowskiej Dłużewskiey Ziemi Chełskiey Chorążyny w Dobroczynne Jey Ręce podana, Lwów 1749. [Google Scholar]

Malczewski K., Z dziejów staropolskiej kultury i cywilizacji, Lublin 2010. [Google Scholar]

Panuś K., Zarys historii kaznodziejstwa w Kościele Katolickim, part 2: Kaznodziejstwo w Polsce od średniowiecza do baroku, Krakow 2001. [Google Scholar]

Parażyński F., Zabieg na publicznym Trakcie gornolotnemu sławę Imienia z Antenatów szybko biegnącemu cnót chrześcijańskich pobożności terenu Herbowemu Gryfowi w wielmożnym Imc Panu Józefowi Grodzickiemu przy śmiertelnych jego zwłokach nieodwłocznie pogrzebowym kazaniem liczno dystyngowanemu Audytowi do wiadomości podany roku którego Bóg zabieg, zabieg zbawieniem ludzkim dn. 20 stycznia 1755 w Kościele ww oo. Ref. Poznańskich. [Google Scholar]

Pawlak W., Karmelitańskie kazania pogrzebowe, “Barok–Historia–Literatura–Sztuka” 16 (2009), no. 1(31), pp. 267–276. [Google Scholar]

Pazera W., Kaznodziejstwo w Polsce, Od początku do końca epoki baroku, Częstochowa 1999. [Google Scholar]

Polski Słownik Biograficzny, vol. 1, W. Konopczyński (ed.), Krakow 1935. [Google Scholar]

Rok B., Człowiek wobec śmierci w kulturze staropolskiej, Wrocław 1995. [Google Scholar]

Rok B., Druki żałobne w dawnej Polsce XVI–XVIII w., [in:] Wesela, chrzciny, pogrzeby w XVI–XVIII w. Kultura życia i śmierci, H. Suchojad (ed.), Warsaw 2001, pp. 187–203. [Google Scholar]

Roszkowski B., Jaśniewielmożnej Pani Imci Teressie Hrabinie z Domu Potockich Opaleńskich Woiewodzinie Sieradzkiey, Starościnie Bolesławskiey, Pani, Pani Dobrodzice, Poznań 1775. [Google Scholar]

Szteinke A., Polscy bracia mniejsi w służbie Ziemi Świętej 1342–1995, Poznań 1999. [Google Scholar]

Wolański F., Kaznodziejstwo bernardyńskie w staropolskim systemie komunikacji społecznej u schyłku epoki saskiej. Studium kształtowania wyobrażeń i postaw, Toruń 2012. [Google Scholar]

Wolański F., Radziwiłłowskie uroczystości funeralne w XVIII w. na tle zwyczajów pogrzebowych w Rzeczpospolitej, http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/ [access: 1.01.2019]. [Google Scholar]

Wyczawski H., Słownik polskich teologów katolickich, vol. 1, Warsaw 1981. [Google Scholar]

Wyczawski H., Słownik polskich teologów katolickich, vol. 2, Warsaw 1982. [Google Scholar]

Zydek S., Radość człowieka cnotliwego, czyli o przyczynach radości w dobie saskiej, „Logos i ethos” 40 (2016), pp. 93–103. [Google Scholar]

Zydek S., Rola magnatów w kształtowaniu kultury prowincjonalnej w ośrodkach kultu reformatów w Rzeczpospolitej w XVIII w., [in:] Fundator i mecenas. Magnateria Rzeczpospolitej w XVI–XVIII, E. Dubas-Urwanowicz, J. Urwanowicz (eds.), Białystok 2011, pp. 333–339. [Google Scholar]

Zydek S., Strach i poczucie bezpieczeństwa jako elementy budujące polską mentalność w XVIII wieku w świetle kaznodziejstwa Antoniego Węgrzynowicza (1658–1721), Toruń 2018. [Google Scholar]

Opublikowane
2019-12-23


Dział
Historia Kościoła, teologia pastoralna i prawo kanoniczne

Udostępnij

Zydek, S. (2019). Komunikacja w obliczu śmierci, czyli znaczenie kazań pogrzebowych w epoce staropolskiej – reformackie kazania funeralne. Wrocławski Przegląd Teologiczny, 27(2), 167-183. https://doi.org/10.34839/wpt.2019.27.2.167-183

Sylwia Zydek  sylwia.zydek@op.pl
Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu  Polska
https://orcid.org/0000-0001-9630-5957

Sylwia Zydek (dr) – doktor nauk humanistycznych (historia), mgr pedagogiki, mgr teologii. Zainteresowania naukowe: historia mentalności, kultury (barok, oświecenie), historia Kościoła, pedagogika, historia myśli pedagogicznej ze szczególnym uwzględnieniem oddziaływań zgromadzeń zakonnych w procesie wychowania. Zatrudniona na PWT, w Instytucie Filozofii Chrześcijańskiej i Nauk Społecznych. Autorka m.in. publikacji: Strach i poczucie bezpieczeństwa jako elementy budujące polską mentalność w XVIII wieku w świetle kaznodziejstwa Antoniego Węgrzynowicza (1658–1721), Toruń 2018.