Jezuici a reformacja w syntezach szkoły lelewelowskiej. Lelewel, Moraczewski i Schmitt


Abstrakt

W artykule poddano analizie najważniejsze prace o charakterze syntetycznym i podręcznikowym pióra Joachima Lelewela i najwybitniejszych przedstawicieli jego szkoły: Jędrzeja Moraczewskiego i Henryka Schmitta. Dzieła te analizowano pod kątem roli jezuitów w zwalczaniu reformacji. Jezuici, według lelewelistów, nie tylko odegrali kluczową rolę w pokonaniu protestantyzmu i zwycięstwie kontrreformacji, ale także przyczynili się do upadku państwa. Szkoła Lelewela odegrała kluczową rolę w upowszechnieniu się mitu jezuickiego w historiografii polskiej.


Słowa kluczowe

jezuici; kontreformacja; Lelewel; leleweliści; Moraczewski; reformacja; syntezy i podręczniki historii; Schmitt

Źródła drukowane [Google Scholar]
Lelewel J., Historia, obraz dziejów Polski, [w:] Tegoż, Dzieła, t. VII, oprac. J. Bieniarzówna, Warszawa 1961. [Google Scholar]
Lelewel J., Historia polska do końca panowania Stefana Batorego, [w:] Tegoż, Dzieła, t. VI, oprac. Z. Kolankowski, Warszawa 1962. [Google Scholar]
Lelewel J., Historyczna paralela Hiszpanii z Polską, [w:] Tegoż, Dzieła, t. VIII, oprac. J. Dutkiewicz, M. H. Serejski, H. Więckowska, Warszawa 1961. [Google Scholar]
Lelewel J., Uwagi nad dziejami Polski i ludu jej, [w:] Tegoż, Polska, dzieje i rzeczy jej, t. III, Poznań 1855. [Google Scholar]
Linde S. B., Słownik języka polskiego, t. I-VI, 18 Warszawa 1807-1814, wyd. 1; Lwów 1854-1860, wyd. 2. popr. i pomn.; Warszawa 1951. [Google Scholar]
Moraczewski J., Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej, t. I–IX, Poznań 1855. [Google Scholar]
Moraczewski J., Jezuici w Polsce. Rys historyczny, Paryż 1861. [Google Scholar]
Schmitt H., Dzieje narodu polskiego od najdawniejszych do najnowszych czasów, T. I–II, Lwów 1863. [Google Scholar]
Słownik języka polskiego opracowany pod kierunkiem Witolda Doroszewskiego, t. I-XI, Warszawa 1958–1969. [Google Scholar]
Słownik języka polskiego [...], wypracowany przez A. Zdanowicza, M. Bohusza Szyszkę, J. Filipowicza, W. Tomaszewicza, F. Czepielińskiego, W. Korotyńskiego, z udziałem Bronisława Trentowskiego, cz. 1–2, Wilno 1861. [Google Scholar]
Szujski J., Dzieje Polski, t. II, Lwów 1862. [Google Scholar]
Załęski S., Czy Jezuici zgubili Polskę, Lwów 1872. [Google Scholar]

Opracowania [Google Scholar]
Gapski H., „Jezubitowie od Ignata Loyolczyka” czyli o sile trwania stereotypów w słownikach języka polskiego, „Roczniki Humanistyczne”, t. L (2001), z. 4, s. 567–573. [Google Scholar]
Górczyński W., Henryk Schmitt (1817–1883), [w:] Złota księga historiografii lwowskiej XIX i XX w., red. J. Maternicki, L. Zaszkilniak, Rzeszów 2007, s. 81–100. [Google Scholar]
Konopczyński W., Dzieje Polski nowożytnej, wyd. czwarte, wstęp J. Maternicki, Warszawa 1999. [Google Scholar]
Kosman M., Reformacja i kontrreformacja, [w:] Stosunki polsko-niemieckie w historiografii. Cz. 1 Studia z dziejów historiografii polskiej i niemieckiej, red. J. Krasuski, G. Labuda, A. Walczak, Poznań 1974, s. 362–409. [Google Scholar]
Litak S., Od reformacji do oświecenia. Kościół katolicki w Polsce nowożytnej, Lublin 1994. [Google Scholar]
K. Maliszewski, Mity o edukacji Towarzystwa Jezusowego, „Biuletyn Historii Wychowania. Artykuły i Rozprawy”, nr 13/14 (2001), s 7–12. [Google Scholar]
Maternicki J., Historia i życie narodu. Poglądy i postawy historyków polskich XIX i XX w., Rzeszów 2009. [Google Scholar]
Obirek S., Jezuici w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1564–1668. Działalność religijna, społeczno-kulturalna i polityczna, Kraków 1996. [Google Scholar]
Schramm G., Pięć rozdroży w dziejach świata. Porównanie, tłum. B. Baran, Warszawa 2009. [Google Scholar]
Serejski M. H., Joachim Lelewel i jego szkoła, [w:] Polska myśl filozoficzna i społeczna, T. 1, red. A. Walicki, Warszawa 1973, s. 30–77. [Google Scholar]
Sprys Z., Jędrzej Moraczewski, [w:] Wybitni historycy wielkopolscy, red. J. Strzelczyk, Poznań 1989, s. 43–60. [Google Scholar]
Tazbir J., Piotr Skarga. Szermierz kontrreformacji, Warszawa 1978. [Google Scholar]
Topolski J., Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, wyd. II, Warszawa 1998. [Google Scholar]
Walicki A., Między filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983. [Google Scholar]
Wierzbicki A., Historiografia polska doby romantyzmu, Wrocław 1999. [Google Scholar]
Więckowska H., Joachim Lelewel – uczony, polityk, człowiek, Warszawa 1980. [Google Scholar]
Wierzbicki A., Wschód – Zachód w koncepcjach dziejów Polski, Warszawa 1984. [Google Scholar]
Wright J., Jezuici. Misje, mity i prawda: między hagiografią a czarną legendą, tłum. P. Chojnacki, Warszawa 2009. [Google Scholar]
Pobierz

Opublikowane
2020-12-30


Udostępnij

Zieliński, S. (2020). Jezuici a reformacja w syntezach szkoły lelewelowskiej. Lelewel, Moraczewski i Schmitt. Nasza Przeszłość, 134, 209-232. https://doi.org/10.52204/np.2020.134.209-232

Sławomir Zieliński  slawomirzielinski007@gmail.com
doktorant Uniwersytet Rzeszowski  Polska