Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki
Wrocławski Przegląd Teologiczny

Online First

Historia Kościoła

Kardynał Adolf Bertram a los Żydów podczas II wojny światowej na podstawie wybranej korespondencji

DOI: https://doi.org/10.52097/wpt.9799  [Google Scholar]
Opublikowane: 31.12.2025

Abstrakt

Tekst na podstawie niepublikowanych dotychczas akt archiwalnych analizuje postawę niemieckiego kard. Adolfa Bertrama, przewodniczącego konferencji biskupów w Fuldzie w latach 1920–1945, wobec Holocaustu. Autorzy przytaczają i poddają analizie listy, jakie otrzymywał kardynał, relacjonujące szczegółowo los Żydów w czasie II wojny światowej. Większość z nich kończy się prośbą kierowaną do hierarchów Kościoła katolickiego Niemczech o interwencję u władz nazistowskich, mającą na celu wstrzymanie eksterminacji narodu żydowskiego. Autorzy artykułu docierają do korespondencji, jaką niemiecki duchowny prowadził z Adolfem Hitlerem i osobami pełniącymi ważne funkcje w Trzeciej Rzeszy, z innymi biskupami i osobami prywatnymi. Celem badaczy jest odpowiedź na pytanie, czy w kontekście prowadzonej przez niego polityki wobec Trzeciej Rzeszy mieliśmy do czynienia z wytrawnym politykiem broniącym pozycji Kościoła katolickiego w warunkach rozprzestrzeniającego się reżimu, dobierającego sposoby działania uznane za jedyne do zrealizowania w ówczesnych warunkach, czy raczej był on bezspornie lojalny wobec władzy państwowej. W zakończeniu wprawdzie powstrzymują się od jednoznacznego osądu postawy kard. Bertrama wobec Żydów. Chcą jednak, by światło dzienne ujrzały słowa kończące wspomnianą korespondencję, które – ich zdaniem – powinny znaleźć się w każdym miejscu upamiętniającym Holokaust: „naród zdolny do takich zbrodni nie ma prawa żyć pod słońcem. Każdy Niemiec, także Pan [kard. Bertram – przyp. autorów], ponosi winę tych masowych zbrodni. Niech Bóg Wszechmogący nie pozostawi tego narodu bez kary. Mocno wierzę w to, że ta kara nadejdzie. Naród żydowski, który przyniósł światu Objawienie, będzie żył nadal po tej zbrodni. Naród niemiecki, który zrodził diabła, przez niego zginie.”

Bibliografia

  1. Adamiec, Jacek, Mariia Antoniv, and Szymon Bieniek. Archaeological Geophysics Research Within the Framework of the Project “Cardinal Bertram and the Situation of the Jews During World War II”. Warsaw, 2024. Computer printout in the possession of the authors. [Google Scholar]
  2. “Auguste Zink.” Terezín Memorial. Accessed January 10, 2023. https://www.pamatnik-terezin.cz/prisoner/te-zink-auguste. [Google Scholar]
  3. Bericht über die Abwanderung der Juden. (Evakuierung). (1942). IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  4. [Berning, Hermann Wilhelm]. Letter from the Bishop of Osnabrück to Cardinal Bertram, October 27, 1941. IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  5. [Bertram, Adolf]. Adventsgruß na liebe Bekannte im Wehresdienste of December 1, 1944. IA 25 a 93. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  6. [Bertram, Adolf]. Ein herzlischer Ostergruß den lieben Bekannten im Heeresdienste of 1942. IA 25 a 93. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  7. [Bertram, Adolf]. Den leben Bekannten im Wermachtsdienste herzlischen November – Segensgruß aus der schlesischen Metropole of November 1, 1942. IA 25 a 93. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  8. [Bertram, Adolf]. Letter to the Minister for Church Affairs of the Third Reich of October 27, 1944. R5101/21802. Bundesarchiv. [Google Scholar]
  9. [Bertram, Adolf]. Den lieben Bekannten im Heeresdienste of June 20, 1943. IA 25 a 93. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  10. [Bertram, Adolf]. Segensgruß den lieben Bekannten im Heeresdienste of June 29, 1941. IA 25 a 93. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  11. [Bertram, Adolf]. Segensgruß den lieben Bekannten im Heeresdienste of March 1, 1943. IA 25 a 93. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  12. [Bertram, Adolf]. Zur Polizeiverordnung vom 1. September 1941 betr. Kennzecihnung der Juden. IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  13. Cardinal Bertram’s Letter to Archbishop Dr. Faulhaber of Munich, November 17, 1941. IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  14. Cardinal Bertram’s Letter to Bishop Osnabrück of November 19, 1943. IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  15. Cardinal Bertram’s Letter to Countess Gabriele Magnis of December 4, 1943. IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  16. Cardinal Bertram’s Letter to Eight Parishes in Bytom and Bytom area of November 14, 1943. IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  17. Cardinal Bertram’s Letter to Herman Göring. (1944). IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  18. Cardinal Bertram’s Letter to Reich Minister of Internal Affairs and the Reich Security Main Office of November 17, 1943. IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  19. Cardinal Bertram’s Letter to the Ministers of Internal Affairs, Church Affairs, Justice, and the Reich Main Security Office, dated March 2, 1943. IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  20. Goebbels, Joseph. 1939–1943. Vol. 2 of Dzienniki [Diaries], edited and translated by Eugeniusz Cezary Król. Warszawa: Świat Książki, 2013. [Google Scholar]
  21. [Goebbels, Joseph]. Tagebucheintrag vom 22. August 1942. TJG-5485. Budesarchiv. [Google Scholar]
  22. [Goebbels, Joseph]. Tagebucheintrag vom 25. August 1940. TJG-4736. Budesarchiv. [Google Scholar]
  23. Grądzka-Rejak, Martyna. “Fala płynie z tobołami na plecach, w rękach… Zagłada Żydów z Mielca [The Wave Flows with Bundles on Its Back, in Its Hands… The Holocaust of the Jews of Mielec].” Przystanek Historia, March 12, 2021. Accessed January 10, 2023. https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/zydzi/79697,Fala-plynie-z-tobolami-naplecach-w-rekach-Zaglada-Zydow-z-Mielca.html. [Google Scholar]
  24. Hinkel, Sascha. Adolf Kardinal Bertram. Veröffentlichungen der Kommission für Zeitgeschichte, Reihe B: Forschungen 117. Paderborn: Schöningh, 2010. [Google Scholar]
  25. Jonca, Karol. “Kardynał Adolf Bertram wobec ideologii totalitarnych (1930–1945) [Cardinal Adolf Bertram and Totalitarian Ideologies (1930–1945)].” In Ludzie śląskiego Kościoła katolickiego [Figures of the Silesian Catholic Church], edited by Krystyn Matwijowski, 87–104. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 1992. [Google Scholar]
  26. Jonca, Karol. “Kardynał Bertram a nazizm [Cardinal Bertram and Nazism].” Acta Universitatis Wratislaviensis. No. 2214. Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi [Studies on Fascism and Nazi Crimes] 24 (2001): 293–323. [Google Scholar]
  27. Jonca, Karol. “Kościół katolicki na Śląsku wobec problemu oznakowania niemieckich Żydów (1941 r.) [The Catholic Church in Silesia and the Problem of Marking German Jews (1941)].” Studia Śląskie [Silesian Studies] 41 (1983): 82–113. [Google Scholar]
  28. Jonca, Karol. “Niemieckie kościoły wobec polityki rasistowskiej NSDAP na Śląsku (1933–1945) [German Churches and the Racial Policy of the NSDAP in Silesia (1933–1945)].” In Studia z historii państwa, prawa i idei: Prace dedykowane profesorowi Janowi Malarczykowi [Studies on the History of State, Law, and Ideas: Essays Dedicated to Professor Jan Malarczyk], edited by Artur Korobowicz and Henryk Olszewski, 123–40. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1997. [Google Scholar]
  29. [Kaller, Maximilian]. Letter from the Bishop of Warmia to Cardinal Bertram of October 5, 1943. IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  30. Krempa, Andrzej. Zagłada Żydów mieleckich [The Holocaust of the Jews of Mielec]. 2nd ed. Biblioteka Muzeum Regionalnego w Mielcu 33. Mielec: Muzeum Regionalne, 2013. [Google Scholar]
  31. “Lasek Berdechowski [Berdechowski Forest].” Encyklopedia miasta Mielca. Accessed January 10, 2023. https://encyklopedia.mielec.pl/?p=66. [Google Scholar]
  32. Letter from Adolf Hitler to Cardinal Bertram. (1940). IA 25 d 15. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  33. Letter from Emmanuel Golletz to Cardinal Bertram. (1941). IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  34. Letter from Konrad von Preysing to Cardinal Bertram, September 13, 1941. IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  35. Letter from Kurt Israel Mandowsky to Cardinal Bertram. IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  36. Letter from Pfarrer Th. Richardt to Cardinal Bertram of September 10, 1941. IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  37. Letter from Pfarrer Th. Richardt to Cardinal Bertram of September 25, 1941. IA 25 j 12. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  38. Letter… Jews from Breslau, Germany (Wroclaw, Poland). 1943. IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  39. “Margarete Sommer.” Gedenkstätte Deutscher Widerstand. Accessed January 10, 2023. https://www.gdw-berlin.de/en/recess/biographies/index-of-persons/biographie/view-bio/s/ margarete-sommer. [Google Scholar]
  40. Mommsen, Hans. “Ustawy norymberskie [Nuremberg Laws].” HistMag, March 29, 2020. Accessed January 10, 2023. https://histmag.org/Ustawy-norymberskie-20413#. [Google Scholar]
  41. [Müller, Heinrich]. Letter from the Rector of the Bytom Chapter of the Sacred Heart to Cardinal Bertram, November 19, 1943. IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  42. Phayer, Michael. The Catholic Church and the Holocaust, 1930–1965. Bloomington, IN: Indiana University Press, 2000. [Google Scholar]
  43. Ploch, Gregor. “‘Troppo buon tedesco’ (‘za bardzo niemiecki’)? Kardynał Adolf Bertram a kwestia reorganizacji Kościoła na Górnym Śląsku (1919–1922) [Troppo buon tedesco (too German)? Cardinal Adolf Bertram and the Reorganisation of the Church in Upper Silesia (1919–1922)].” Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne [Silesian Historical and Theological Studies] 55, no. 2 (2023): 149–75. https://doi.org/10.31261/ssht.2022.55.2.03. [Google Scholar]
  44. Reichhold, Anselm. Die deutsche katholische Kirche zur Zeit des Nationalsozialismus (1933–1945). St. Ottilien: EOS Verlag, 1992. [Google Scholar]
  45. Sadowski, Mirosław. “Korespondencja kardynała Adolfa Bertrama z Adolfem Hitlerem (1933–1944) [Correspondence Between Cardinal Adolf Bertram and Adolf Hitler (1933–1944)].” In Ludzie śląskiego Kościoła katolickiego [Figures of the Silesian Catholic Church], edited by Krystyn Matwijowski, 113–27. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 1992. [Google Scholar]
  46. Schewick, Burkhard van. “Kościół katolicki a narodowosocjalistyczna polityka rasowa [The Catholic Church and the National Socialist Racial Policy].” In Kościół, katolicy i narodowy socjalizm [The Church, Catholics, and National Socialism], edited by Klaus Gotto and Konrad Repgen, translated by Zygmunt Zieliński, 71–94. Warszawa: Ośrodek Dokumentacji i Studiów Społecznych, 1983. [Google Scholar]
  47. [Scholder, Klaus]. Ein Requiem für Hitler. (1980). IA 25 a 106. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  48. Spector, Shmuel, ed. The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust. 3 vols. Jerusalem: Yad Vashem; New York: New York University Press, 2001. [Google Scholar]
  49. Spicer, Kevin P. Księża Hitlera: Kler katolicki i narodowy socjalizm [Hitler’s Priests: The Catholic Clergy and National Socialism]. Translated by Marek Chojnacki. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria, 2024. [Google Scholar]
  50. Zur Frage der rassischen Mischehe. (1943). IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]
  51. Zur Frage zur zwangsweisen Trennung rassisch gemischter Ehen. (1942). IA 25 z 136. Archdiocesan Archives in Wrocław. [Google Scholar]

Downloads

Download data is not yet available.

Podobne artykuły

<< < 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 > >> 

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.