Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki

Tom 136 (2021): Nasza Przeszłość

Artykuły

Propagandowy wizerunek chrześcijaństwa w polskich podręcznikach do historii z okresu stalinizmu

DOI: https://doi.org/10.52204/np.2021.136.181-218  [Google Scholar]
Przesłane: 23 sierpnia 2021
Opublikowane: 30.12.2021

Abstrakt

Komuniści po przejęciu władzy w Polsce w latach 1944/1945 r. przystąpili do stopniowej totalizacji państwa oraz podjęli wysiłki zmierzające do wyrugowania religii z życia społecznego. Budowa ateistycznego państwa pozostawała jednym z głównych pryncypiów przyświecających ówczesnej władzy, a nasiliła się zwłaszcza w okresie największej represyjności władzy w okresie stalinowskim, tj. w latach 1948-1956. Ateistyczna propaganda, obok jawnej walki z nauczaniem religii w szkole, znalazła swój wyraz także w edukacji historycznej. W podręcznikach do historii wydawanych w omawianym okresie próbowano przedstawić Kościół i historię chrześcijaństwa w jak najgorszym świetle, częstokroć przeinaczając i pomijając fakty oraz podając informacje całkowicie fałszywe. Chrześcijaństwo i postaci historyczne z nim związane przedstawiano jako formę mitu i zmyślonych opowiadań, będących skutkiem zacofania i zabobonu. Kościół i jego nauka miały się przyczynić do zastoju cywilizacyjnego, a kler ukazywano niczym najbardziej zepsutą moralnie warstwę społeczną. Wpojenie niechęci do Kościoła katolickiego, czy też religii w ogóle w Polsce, było jednak bardzo trudne z uwagi na to, że większa część społeczeństwa pozostawała praktykującymi katolikami. Po okresie stalinowskim ateistyczna propaganda komunistyczna wyrażająca się także w edukacji historycznej została stonowana, choć w jakimś stopniu utrzymywała się do końca istnienia PRL-u.

Bibliografia

Źródła drukowane:
Babicz J., Walczak W., Zarys historii odkryć geograficznych. Wydanie trzecie niezmienione, Warszawa 1970.
Baranowski B, Krakowski S., Siuchciński M., Zajączkowski S., Podręcznik historii średniowiecznej, pod red. M. Siuchcińskiego, wyd. III przerobione, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1949.
Chłapowski W., Historia powszechna. Wieki średnie, Warszawa 1958.
Dłuska M., Schroenbrenner J., Historia dla klasy IV, Warszawa 1953.
Galos A., Gierowski J., Leszczyński J., Historia dla klasy II technikum, Warszawa 1972.
Historia dla klasy I technikum. Część I, red. S. Kowalczyk, Warszawa 1955.
Historia dla klasy VI, pod red. M. Siouchcińskiego, PZWS, Warszawa 1953.
Historia dla klasy VI, red. M. Siuchniński, Warszawa 1950.
Historia Polski 1864 – 1945. Materiały do nauczania w klasie XI, red. Ż. Kormanowa, Warszawa 1953.
Historia starożytna, red. A. Miszulin, Warszawa 1952.
Historia ZSRR. Krótki kurs, red. A Szestakow, Warszawa 1952.

Kormanowa Ż, Historia Polski. Rozdział IV. Polska w okresie demokracji szlacheckiej, Warszawa 1949.
Kosman M., Historia dla klasy VI, Warszawa 1975.
Kosminski E., Historia wieków średnich, Warszawa 1954.
Kudrybacha Ł., Humanizm i jezuici, Warszawa 1950.
Markowski G., Historia dla klasy V, Warszawa 1969.
Michnik H., Moser L., Historia Polski do roku 1795, Warszawa 1956.
Missalowa G., Historia Polski. Próba periodyzacji, „Wiadomości Historyczne” 1951, nr 3, s. 20-35.
Kormanowa Ż., Założenia naukowe i ideowe nowego programu historii do szkoły podstawowej, „Wiadomości Historyczne. Czasopismo dla Nauczycieli” 1948, r. I.
Podręcznik historii starożytnej, red. M. H. Serajski, Warszawa 1949.
Przetacznikowa M., Makiełło-Jarża G., Psychologia rozwojowa, Warszawa 1974.
Szardakow M., Zarys psychologii ucznia, Warszawa 1958.
Szostakowski S., Historia dla klasy VI, Warszawa 1970.

Opracowania:
Baczewski S., Piotr Skarga w publicystyce rokoszu Zebrzydowskiego, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2013, nr 3 (21).
Bajor W., Gruchoła M., Mit „ciemnego” średniowiecza w współczesnym dyskursie społecznym, „Roczniki Kulturoznawcze” 2020, t. 11, nr 4.
Brodala M., Propaganda dla najmłodszych w latach 1948-1956. Instrument stalinowskiego wychowania, w: Przebudować człowieka. Komunistyczne wysiłki zmiany mentalności, red. M. Kula, Warszawa 2001.
Brynkus J., Inspiracje i odwołania do dzieła Komisji Edukacji Narodowej w nauczaniu szkolnym Polski Ludowej, w: Komisja Edukacji Narodowej. Kontekst Historyczno-Pedagogiczny, red. K. Dormus, B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, R. Ślęczka, Kraków 2014, s. 477-493.
Brynkus J., Komunistyczna ideologizacja a szkolna edukacja historyczna w Polsce (1944-1989), Kraków 2013.
Brzeźniak K., Wpływ komunizmu na edukację historyczną w szkole w latach 1944-1956, w: Edukacja w PRL, red. M. Wiśniewska, Warszawa 2016.
Chmielewski W., Kształcenie nauczycieli w okresie ideologizacji szkolnictwa (1944-1956), Warszawa 2006.
Głowacki A., Na pomoc zesłańczej edukacji. Działalność wydawnicza Komitetu do spraw Dzieci Polskich w ZSRR (1943-1946), Łódź 2019.
Hoszowska M., Praktyka nauczania historii w Polsce 1944-1956, Rzeszów 2002.
Hoszowska M., Szczechura T., Tropaczyńska-Ogarkowa W., O wolność narodu i człowieka. Opowiadania z dziejów ojczystych dla kl. VI szkoły powszechnej, Warszawa 1946.
Jakubowska A., Przeobrażenia w szkolnej edukacji historycznej w Polsce w latach 1944-1956, Warszawa 1986.
Konik R., W obronie Świętej Inkwizycji, Wrocław 2006.
Konopka H., Kościół katolicki w dziejach Polski w podręcznikach historii dla szkół podstawowych i średnich w latach 1944-1956, „Roczniki Humanistyczne” 1998, t. 46,
Konopka H., Obraz Kościoła i wartości kultury chrześcijańskiej w Polsce piastowskiej w podręcznikach historii dla szkół podstawowych i średnich w latach 1944-1956, w: Wartości w edukacji historycznej, red. J. Rulka, Bydgoszcz 1999.
Kryńska E. J., Mausersberg S. W., Indoktrynacja młodzieży szkolnej w Polsce w latach 1945-1956, Białystok 2003.
Malczewska-Pawelec A., Pawelec T., Rewolucja w pamięci historycznej. Porównawcze studia nad praktykami manipulacji zbiorową pamięcią Polaków w czasach stalinowskich, Kraków 2011.
Maresz T., Polska i Polacy w radzieckiej szkolnej narracji podręcznikowej, Bydgoszcz 2017
Mauersberg S., Nauczyciel wobec indoktrynacji komunistycznej w latach 1947-1956, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2004, nr 3-4.
Mauesberg S., Reforma szkolnictwa w latach 1944-1948, Wrocław 1974.
Mauersberg S., Walczak M., Szkolnictwo polskie po drugiej wojnie światowej (1944-1956), Warszawa 2005.
Moskwa D., „Putinowska” wizja przeszłości. Nowa koncepcja nauczania historii w świetle polityki historycznej Federacji Rosyjskiej, „Historia i Polityka” 2014, nr 11 (18).
Osiński Z., Nauczanie historii w szkołach podstawowych w Polsce w latach 1944-1989, Toruń 2006.
Radziszewska W., Wizerunek rodziny i ideał wychowania socjalistycznego dziecka kreowane na łamach prasy województwa olsztyńskiego (1949-1956). Zarys problematyki badań, w: Świat rodzinny. Perspektywa interdyscyplinarna. Wobec trwania i zmiany, red. J. Garbula, A. Zakrzewska, W. Sawczuk, Toruń 2013.
Przybysz M., Propaganda czy historia? Obraz dziejów Polski w nauczaniu szkolnym w okresie stalinowskim (M. Dłuska, J. Schoenbrenner, «Historia dla klasy IV»), „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2012, nr 1-2 (215-216)
Ryba M., Szkoła w okowach ideologii. Szkolna propaganda komunistyczna w latach 1944-1956, Lublin 2006.
Składanowski H., Stosunki polsko-sowieckie w programach nauczania i podręcznikach historii w szkole powszechnej (podstawowej) w Polsce w latach 1932-1956, Toruń 2004.
Wielomski A., Myśl polityczna reformacji i kontrreformacji. T. 1. Rewolucja protestancka, Warszawa 2013.
Wojdon J., Propaganda polityczna w podręcznikach do szkół podstawowych Polski Ludowej (1944-1989), Toruń 2001.
Wołos M., Polska widziana z rosyjskiej oddali, „Kultura Współczesna” 2015, nr 1.

Downloads

Download data is not yet available.